Việc sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính trên cả nước đang tạo ra những khoảng trống pháp lý liên quan đến quyền sở hữu và sử dụng chỉ dẫn địa lý (CDĐL) – một loại tài sản trí tuệ đặc thù gắn liền với địa danh. Nếu không có giải pháp kịp thời, nguy cơ mai một giá trị thương hiệu nông sản địa phương là hoàn toàn có thật.
Việc lấp đầy lỗ hổng pháp lý về Sở hữu trí tuệ sau sáp nhập là cấp thiết (Ảnh minh họa)
Theo quy định tại khoản 22 Điều 4 Luật Sở hữu trí tuệ năm 2022 (sửa đổi, bổ sung năm 2022), “chỉ dẫn địa lý là dấu hiệu dùng để chỉ sản phẩm có nguồn gốc từ khu vực, địa phương, vùng lãnh thổ hoặc quốc gia cụ thể.” Chỉ dẫn địa lý được bảo hộ nếu sản phẩm mang danh tiếng, chất lượng hoặc đặc tính chủ yếu do điều kiện địa lý của vùng sản xuất tạo nên.
Tuy nhiên, điều này cũng đồng nghĩa rằng địa danh, yếu tố bắt buộc trong việc xác định nguồn gốc sản phẩm, là phần không thể tách rời trong hồ sơ pháp lý về chỉ dẫn địa lý.
Sáp nhập đơn vị hành chính gây rủi ro cho quyền sở hữu trí tuệ
Trong giai đoạn 2023–2025, Việt Nam đang triển khai việc sắp xếp, sáp nhập các đơn vị hành chính cấp huyện và cấp xã nhằm tinh gọn bộ máy và nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước. Theo báo cáo của Bộ Nội vụ, đến cuối năm 2024, cả nước đã giảm từ 705 xuống còn 696 đơn vị hành chính cấp huyện (giảm 9 đơn vị) và từ 10.598 xuống còn 10.035 đơn vị hành chính cấp xã (giảm 563 đơn vị) .
Đặc biệt, một số địa phương có số lượng đơn vị hành chính cấp xã giảm nhiều nhất sau sắp xếp là Hải Phòng, Nghệ An và Hải Dương . Tại Hà Nội, Hội đồng Nhân dân thành phố đã thông qua nghị quyết giảm 61 xã, phường, từ 579 xuống còn 518 đơn vị hành chính cấp xã.
Trong quá trình đó, không ít địa danh từng là gốc của chỉ dẫn địa lý hoặc nhãn hiệu chứng nhận đã bị xóa tên hoặc thay đổi. Điều này đang đặt ra câu hỏi: Khi địa danh không còn tồn tại trong danh mục đơn vị hành chính, quyền sử dụng CDĐL gắn với địa danh đó sẽ ra sao?
Rủi ro pháp lý và hệ quả thực tiễn
Tuy nhiên, khi tên địa danh thay đổi (ví dụ như tỉnh A và tỉnh B sáp nhập thành tỉnh AB), tên gọi trên giấy chứng nhận, nhãn mác, hồ sơ đăng ký CDĐL có thể không còn khớp với thực tế hành chính hiện tại. Điều này không chỉ làm giảm tính nhận diện mà còn gây rủi ro mất hiệu lực pháp lý trong bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ, nhất là ở thị trường quốc tế vốn rất nghiêm ngặt như EU, Nhật Bản hay Mỹ.
Một ví dụ tiêu biểu là việc một số sản phẩm nông nghiệp như cam Cao Phong, chè Tân Cương, nước mắm Phú Quốc… nếu phải thay đổi tên địa danh đi kèm, sẽ gặp khó khăn lớn trong gia hạn CDĐL quốc tế hoặc cập nhật trên hệ thống của các tổ chức sở hữu trí tuệ nước ngoài.
Sản phẩm chè Tân Cương (Thái Nguyên) sau sáp nhập sẽ là gì?
Tên địa danh là linh hồn của thương hiệu nông sản vùng miền. Trong nhiều trường hợp, đó không chỉ là chỉ dẫn địa lý mà còn gắn với lịch sử, truyền thống, văn hóa. Khi địa danh đổi tên, khách hàng có thể không nhận ra sản phẩm, mất đi kết nối cảm xúc với thương hiệu, điều tối quan trọng trong hoạt động marketing và bán hàng.
Việc thiếu quy định chuyển tiếp và hướng dẫn cụ thể trong Luật Sở hữu trí tuệ hoặc văn bản dưới luật dẫn đến tình trạng lúng túng cho cả doanh nghiệp, địa phương và cơ quan quản lý. Theo quy trình đăng ký chỉ dẫn địa lý, yếu tố địa danh phải được xác định rõ ràng về ranh giới địa lý, điều kiện tự nhiên, yếu tố con người, tất cả những điều này đều gắn liền với một đơn vị hành chính cụ thể.
Nếu địa danh không còn được công nhận, quyền và nghĩa vụ của chủ sở hữu hoặc tổ chức tập thể quản lý chỉ dẫn địa lý cũng trở nên không rõ ràng. Trong trường hợp xảy ra tranh chấp, tòa án hoặc cơ quan xử lý vi phạm hành chính có thể gặp khó khăn trong việc xác định phạm vi bảo hộ.
Hoàn thiện hành lang pháp lý để bảo vệ thương hiệu nông sản
Một trong những trụ cột quan trọng để bảo vệ thương hiệu nông sản trong bối cảnh sáp nhập và đổi tên đơn vị hành chính là việc cập nhật và hoàn thiện hệ thống pháp lý liên quan đến sở hữu trí tuệ. Cụ thể, các cơ quan liên quan cần phối hợp rà soát và điều chỉnh toàn bộ hồ sơ liên quan đến CDĐL, nhãn hiệu tập thể, nhãn hiệu chứng nhận, đảm bảo phù hợp với đơn vị hành chính mới sau khi thay đổi.
Về mặt quốc tế, Việt Nam cần chủ động thông báo và điều chỉnh thông tin trong các hồ sơ bảo hộ CDĐL đã đăng ký tại nước ngoài thông qua hệ thống Lisbon hoặc các hiệp định thương mại như CPTPP, EVFTA... để tránh tình trạng mất hiệu lực do sai lệch về địa danh. Đây là yếu tố đặc biệt quan trọng bởi nhiều thị trường đòi hỏi sự khớp tuyệt đối giữa thông tin pháp lý và thực tiễn địa lý.
Ngoài ra, cần xây dựng cơ chế pháp lý linh hoạt cho phép doanh nghiệp được duy trì tên địa danh cũ trong mô tả sản phẩm hoặc nhãn hiệu đã được bảo hộ, trong một khoảng thời gian chuyển tiếp nhất định. Điều này không chỉ giúp giữ vững quyền sở hữu trí tuệ đã có, mà còn tạo điều kiện cho doanh nghiệp thực hiện các bước tái định vị thương hiệu một cách bài bản và hợp pháp.
Đồng thời, cần có hướng dẫn thống nhất từ Cục Sở hữu trí tuệ về việc xử lý các trường hợp thay đổi địa danh hành chính liên quan đến CDĐL, đảm bảo tính nhất quán giữa dữ liệu quốc gia, dữ liệu quốc tế và thực tiễn sản xuất kinh doanh tại địa phương.
Chỉ dẫn địa lý không chỉ là công cụ bảo vệ tài sản trí tuệ mà còn là biểu tượng văn hóa và danh tiếng của vùng đất. Việc sáp nhập đơn vị hành chính là cần thiết để nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước, nhưng nếu không có giải pháp pháp lý kịp thời và đồng bộ, những thương hiệu nông sản gắn liền với địa danh có thể bị ảnh hưởng nghiêm trọng, thậm chí bị mất hoàn toàn trong môi trường cạnh tranh hiện đại.
Chi Lan