Chống cạnh tranh không lành mạnh, có nên áp dụng giá sàn trong xuất khẩu gạo?

Mặc dù đạt được kết quả khá tích cực song giá gạo xuất khẩu của Việt Nam lại đang tụt lại khá xa so với các nước khác. Trong khi đó, những ngày gần đây, câu chuyện khiến cả ngành này xôn xao là một số doanh nghiệp trúng thầu gạo với giá khá thấp. Đề xuất áp dụng giá sàn trong xuất khẩu gạo một lần nữa được đưa ra bàn luận.

Giá gạo Việt Nam bất ngờ xuống thấp

Số liệu của Tổng cục Thống kê cho thấy, trong 5 tháng đầu năm, xuất khẩu gạo của Việt Nam đạt kỷ lục gần 4,2 triệu tấn, trị giá gần 2,7 tỷ USD, tăng 14,7% về lượng và 38,2% về trị giá so với cùng kỳ năm 2023. Giá gạo xuất khẩu bình quân trong 5 tháng đầu năm tăng 20,5% lên 638 USD/tấn.  

Trong đó, thị trường xuất khẩu gạo chính của Việt Nam vẫn chủ yếu tập trung ở khu vực châu Á, dẫn đầu là Philippines, Indonesia, Malaysia, Trung Quốc… 

Mặc dù đạt được kết quả khá tích cực song giá gạo xuất khẩu của Việt Nam lại đang tụt lại khá xa so với các nước khác.

Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), tính đến ngày 30/5, giá gạo 5% tấm của Việt Nam giảm 4 USD/tấn so với phiên giao dịch trước và thấp hơn đáng kể so với sản phẩm cùng loại của Thái lan và Pakistan. Cụ thể, giá xuất khẩu gạo 5% tấm của Việt Nam đạt 574 USD/tấn, trong khi giá gạo của Thái Lan là 620 USD/tấn (cao hơn 46 USD/tấn) và Pakistan là 593 USD/tấn (19 USD/tấn).

Nhiều người đặt dấu hỏi lý do gì khiến giá gạo Việt Nam tuột mất vị trí đứng đầu thế giới, điều mà chúng ta đã làm được trong năm ngoái. Trong khi đó, những ngày gần đây, câu chuyện khiến cả ngành này xôn xao là một số doanh nghiệp (DN) trúng thầu gạo với giá khá thấp. 

Mới đây, Cơ quan hậu cần quốc gia Indonesia (Bulog) đã công bố kết quả mở thầu tháng 5 cho thấy trong tổng số 150.000 tấn gạo trúng thầu có 90.000 tấn đến từ các doanh nghiệp Việt Nam, số còn lại đến từ Pakistan và Myanmar. 

Giá trúng thầu của doanh nghiệp Việt ở mức 563 - 564,5 USD/tấn, thấp hơn nhiều so với giá trúng thầu lên tới 621,5 - 629 USD/tấn của Pakistan và Myanmar. Đồng thời thấp hơn 22,5 - 24 USD/tấn so với giá xuất khẩu của gạo Việt Nam trên thị trường thế giới.

Thái Lan không trúng thầu trong đợt mua vào lần này của Indonesia do đưa ra mức giá chào thầu cao lên đến 649 – 658,5 USD/tấn.

Thực tế đây không phải lần đầu tiên Việt Nam trúng thầu giá thấp sang Indonesia. Trong phiên mở thầu trước đó vào tháng 4 Bulog đã mua thành công 300.000 tấn gạo, trong đó có 109.000 tấn từ Việt Nam với giá 588-590 USD/tấn, thấp hơn 18 – 20 USD/tấn so với các nước khác.

Những diễn biến này trái ngược so với năm ngoái khi giá gạo Việt Nam luôn dẫn đầu thế giới và có thời điểm cao hơn đến 90 USD/tấn so với gạo của Thái Lan.

Cạnh tranh không lành mạnh, ảnh hưởng giá trị của gạo Việt Nam

Liên quan đến thông tin một số doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam đã dự thầu và trúng thầu với giá thấp hơn giá xuất khẩu của gạo Việt Nam trên thị trường thế giới, Bộ Công Thương vừa yêu cầu Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) xác minh thông tin việc doanh nghiệp xuất khẩu gạo “bỏ thầu giá thấp”, có báo cáo gửi về Cục Xuất nhập khẩu  ngày 31/5.

Theo Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), Indonesia là thị trường xuất khẩu gạo truyền thống, trọng điểm của Việt Nam nên cần có những biện pháp bảo vệ thị trường và đảm bảo hiệu quả xuất khẩu. 

Để giữ uy tín, thương hiệu gạo Việt Nam trên thị trường thế giới, giữ vị thế của Việt Nam tại thị trường Indonesia, Cục Xuất nhập khẩu đề nghị VFA tổ chức làm việc với các hội viên đã trúng thầu vào trị trường Indonesia và báo cáo Bộ Công Thương chi tiết về hoạt động xuất khẩu và tình hình đấu thầu xuất khẩu của các doanh nghiệp.

Đồng thời VFA xác minh các thông tin mà các cơ quan truyền thông đăng tải trong thời gian vừa qua về việc một số doanh nghiệp "bỏ thầu giá thấp".

Là một trong 2 doanh nghiệp vừa qua trúng thầu với giá thấp tại thị trường Indonesia, Chủ tịch HĐQT Công ty cổ phần Tập đoàn Lộc Trời Huỳnh Văn Thòn cho biết, công ty có vùng nguyên liệu và nhiều nhà máy xay xát lúa gạo khắp vùng Đồng bằng sông Cửu Long, có hệ sinh thái từ mua lúa đến sản xuất lúa gạo nên có lợi thế về chi phí. Do đó, Lộc Trời bán gạo với giá nào cũng không ảnh hưởng đến nông dân.

Theo ông Huỳnh Văn Thòn, Lộc Trời đã có rất nhiều năm gắn bó với nông dân, có hệ sinh thái đa dạng từ giống, thuốc bảo vệ thực vật, công nghệ... thì chi phí đầu vào sẽ khác với các doanh nghiệp chỉ thu mua lúa đơn thuần. Bởi vậy, doanh nghiệp bán giá nào cũng đều là quyền tự quyết của doanh nghiệp.

Bàn về vấn đề này, theo một số doanh nghiệp, khi trúng thầu thấp ở thị trường Indonesia, nhiều quốc gia khác cũng sẽ lấy mức giá trên làm căn cứ để buộc doanh nghiệp Việt Nam phải bán giá thấp, điều này sẽ ảnh hưởng tới thương hiệu gạo Việt Nam. Điều mà đáng lẽ ra sẽ được xây dựng một cách tốt nhất trong thời điểm này.

Ông Phạm Thái Bình, Chủ tịch HĐQT Công ty CP nông nghiệp công nghệ cao Trung An (TP.Cần Thơ) nhấn mạnh ngành lúa gạo muốn phát triển cần văn hóa thương mại của các doanh nghiệp gạo Việt Nam. Ông phản đối việc các doanh nghiệp hạ giá gạo xuống để chào mời khách hàng. “Giờ nhu cầu thị trường cao tại sao phải làm vậy”, ông nói.

Ông Bình đề nghị các bộ, ngành vào cuộc ngăn chặn tình trạng này, tránh làm mất tiền của quốc gia và nông dân.

Trước tình trạng doanh nghiệp không đi cùng nhau, vẫn còn sự cạnh tranh về giá, Bộ trưởng Bộ NN&PTNT Lê Minh Hoan nhìn nhận, hiện chúng ta mới đang xuất khẩu sản phẩm của một DN chứ không phải xuất khẩu sản phẩm của một ngành hàng. Khâu liên kết và hợp tác đang là điểm yếu của doanh nghiệp.

Nhìn thẳng vào sự yếu kém trong khâu hợp tác, liên kết, Bộ trưởng Lê Minh Hoan dẫn chứng: Khi chúng tôi đi hội chợ quốc tế, các bạn Trung Quốc trưng bày là cả 1 không gian, nhưng với Việt Nam, có những doanh nghiệp vẫn thuê riêng 1 góc ngoài chứ không đi chung với Hiệp hội hay bộ, ngành. Rõ ràng, nếu bản thân các doanh nghiệp không thay đổi thì thì sẽ không thể đi xa được.

“Cần phải nhấn mạnh việc chúng ta xuất khẩu gạo Việt Nam, nói đến hình ảnh gạo Việt Nam, hình ảnh nông sản Việt chứ không chỉ nói về gạo Trung An, hay một doanh nghiệp gạo nào khác. Có như vậy, nông sản Việt mới có thể lớn lên được”, ông Hoan nói.

Bộ trưởng Lê Minh Hoan nhấn mạnh: Khi và chỉ khi doanh nghiệp, hiệp hội ngành hàng thay đổi từ tư duy mua bán sang tư duy liên kết, hợp tác, khi đó, mới nâng cao sức mạnh của một ngành hàng, tăng được sức cạnh tranh của sản phẩm khi ra trường quốc tế. 

Có nên áp dụng giá sàn trong xuất khẩu gạo?

Tại cuộc họp về xuất khẩu  gạo, rau quả giữa Bộ Công Thương, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn và các Hiệp hội chiều ngày 28/5, ông Nguyễn Ngọc Nam, Chủ tịch VFA, cho biết trong 5 tháng đầu năm, giá gạo trong nước tăng hơn so với cùng kỳ, đảm bảo hiệu quả bà con nông dân, người trồng lúa.

Đại diện của VFA dự báo xuất khẩu gạo của Việt Nam năm 2024 sẽ khởi sắc khi các thị trường lớn tăng khối lượng nhập khẩu. Các nước đang nghe ngóng xem Ấn Độ có dỡ bỏ hạn chế xuất khẩu cấm xuất khẩu gạo do El Nino, khả năng đến tháng 9 chưa dỡ bỏ, đây là cơ hội cho Việt Nam.

Dù vậy, ông cũng nêu một số vấn đề tồn tại, như việc doanh nghiệp nợ tiền lúa nông dân, hay việc doanh nghiệp xuất khẩu gạo cạnh tranh không lành mạnh về giá. Đồng thời đề nghị Liên bộ và Hiệp hội chỉ đạo rốt ráo xử lý vấn đề này. Ngoài ra, ông Nguyễn Ngọc Nam đề xuất áp dụng giá sàn trong xuất khẩu gạo.

Trước đề xuất của VFA, ông Trương Sỹ Bá - Chủ tịch hội đồng quản trị Tập đoàn Tân Long cho rằng, VFA kiến nghị áp giá sàn xuất khẩu gạo chỉ vì hai hợp đồng trúng thầu xuất khẩu gạo sang Indonesia với giá bình quân thấp hơn chỉ khoảng 15 USD/tấn so với giá thị trường gần 580 USD/tấn là sự vô lý.

Trong vận hành thị trường nông sản, nguồn cung bị ảnh hưởng rất lớn từ tác động từ thời tiết, mùa vụ và dịch bệnh. Vì thế yếu tố tương lai sẽ quyết định đến xu hướng giá. Doanh nghiệp có thể nhận định xu hướng giá tương lai giảm và ký hợp đồng với giá thấp hơn. Vì hợp đồng xuất khẩu này giao hàng vào tháng 7. 

Ngược lại trong trường hợp, giá thị trường tăng, doanh nghiệp chấp nhận vẫn phải giao hàng và chấp nhận lỗ. Đó là chuyện kinh doanh của doanh nghiệp, không thể nói là đây là sự ảnh hưởng lớn đến an ninh lương thực quốc gia hoặc ảnh hưởng lớn đến người dân, cũng không thể nói đây là phá giá, ông Trương Sỹ Bá cho hay.

Theo ông Trương Sỹ Bá, đề nghị của VFA hoàn toàn phi nguyên tắc thị trường. Bởi, giá sàn không có giá trị khi giá thị trường thế giới cao hơn giá sàn. Còn trong trường hợp, giá thị trường thế giới thấp hơn giá sàn thì cầu của thị trường sẽ mua gạo của các nước khác trên thế giới như Thái Lan, Ấn Độ… Như vậy gạo Việt Nam sẽ không xuất khẩu được. 

“Giá sàn lúc đó là một rào cản, giống như là cấm xuất khẩu. Như vậy, nông dân Việt Nam sẽ không bán được hàng và giá nội địa sẽ giảm rất sâu. Bằng chứng trong nhiều năm trước đã xảy ra và Việt Nam đã bỏ giá sàn xuất khẩu gạo”, ông Trương Sỹ Bá nêu rõ.

Ông Trương Sỹ Bá còn cho rằng, VFA chưa có thảo luận với các doanh nghiệp trong ngành hàng lúa gạo.  

Về việc VFA cho rằng giá xuất khẩu thấp hơn giá thị trường và ảnh hưởng nghiêm trọng đến lợi ích của người nông dân, ông Trương Sỹ Bá cho rằng không đúng. 

Nếu áp dụng giá sàn, ông Trương Sỹ Bá khẳng định, giá gạo nội địa sẽ giảm rất sâu và người chịu thiệt thòi nhất là người nông dân. Trước đây, người nông dân cũng đã bị gánh chịu chính sách này. Bên cạnh đó, để thay đổi giá sàn sẽ phải quyết định từ Chính phủ. Khi đó việc quyết định sẽ không thể nhanh và doanh nghiệp sẽ là người tổn hại tiếp theo. 

“Giá là do người mua, người bán thiết lập chứ không phải là một hiệp hội có thể định giá thị trường”, ông Trương Sỹ Bá nêu vấn đề.

Một vấn đề nữa được ông Trương Sỹ Bá đưa ra là khi áp dụng giá sàn thì các đơn hàng xuất khẩu đều phải thông qua VFA để đăng ký mới xuất khẩu được. Như vậy sẽ phát sinh thủ tục hành chính và chi phí với doanh nghiệp.

Về kiến nghị về áp dụng giá sàn trong xuất khẩu gạo, bà Bùi Thanh Tâm, Chủ tịch Hội đồng thành viên Tổng công ty Lương thực miền Bắc (Vinafood1) cũng cho biết, trước đây, khi áp dụng giá sàn cũng có nhiều ưu điểm, nhưng sau đó áp dụng cũng có nhiều ý kiến và bỏ giá sàn. Bây giờ quay lại giá sàn cần có nghiên cứu đánh giá kỹ lưỡng.

Trung Anh