Chuyên gia bàn giải pháp 'tháo ngòi nổ' trái phiếu doanh nghiệp

Về thực trạng thị trường trái phiếu, PGS. TS Ngô Trí Long ví von: "Thị trường tài chính (trái phiếu, cổ phiếu), tiền tệ như là tử huyệt của nền kinh tế. Nếu sập thì nền kinh tế sập". Do đó, để tháo ngòi nổ trái phiếu doanh nghiệp, hiện tại cần thực hiện 3 giải pháp như sau: Sớm phục hồi niềm tin với các biện pháp cụ thể; tháo gỡ khó khăn về thanh khoản; hoàn thiện khung khổ pháp lý.

"Bỏ quên" trách nhiệm của kênh phân phối trái phiếu doanh nghiệp

Tại tọa đàm “Thị trường trái phiếu doanh nghiệp: Vấn đề và khuyến nghị” diễn ra mới đây, chuyên gia kinh tế Vũ Đình Ánh cho hay, tại Việt Nam có tình trạng các đơn vị trung gian gồm ngân hàng, công ty chứng khoán, các quỹ lại đi bán trái phiếu doanh nghiệp cho nhà đầu tư cá nhân, bất kể chuyên nghiệp hay không.

Có trường hợp “đánh lận con đen” trái phiếu doanh nghiệp là gửi tiết kiệm có lãi suất cao, gây hệ lụy lớn, thậm chí nhiều người mua trái phiếu doanh nghiệp lại không phải là trái chủ.

Hậu quả là khi trái phiếu “vỡ”, người mua không thể đòi nợ doanh nghiệp phát hành, nên quay sang đòi nợ người bán (tức ngân hàng, công ty chứng khoán, quỹ), tạo nên tình cảnh hỗn loạn như đã thấy vừa qua.

“Vậy trách nhiệm của các ngân hàng thương mại và các đơn vị trung gian phân phối trái phiếu ở đâu? Rất tiếc, chúng ta đang bỏ qua vấn đề này. Do đó, không giải quyết được vấn đề hiện nay của thị trường”, TS. Ánh nêu vấn đề. 

Theo chuyên gia kinh tế Vũ Đình Ánh, việc kênh phân phối đang bị buông lỏng và đây là chuyện rất nghiêm trọng khi nhà đầu tư không phải chuyên nghiệp bị môi giới "dụ dỗ" trở thành trái chủ. Bên cạnh đó, thị trường trái phiếu doanh nghiệp phát hành riêng lẻ vốn đã tồn tại nhiều vấn đề lớn, cần được xử lý để khôi phục niềm tin của nhà đầu tư, khơi thông dòng vốn cho cộng đồng doanh nghiệp.

TS. Vũ Đình Ánh cũng nêu tình trạng trái phiếu “ba không” (không bảo lãnh, không tài sản bảo đảm, không xếp hạng tín nhiệm) đang gây ra nhiều hệ lụy. Hầu hết vi phạm hiện nay diễn ra ở loại trái phiếu doanh nghiệp không có bảo lãnh, bởi quy định về bảo lãnh rất mập mờ, “tưởng vậy mà không phải vậy”.

Trái phiếu doanh nghiệp không có tài sản bảo đảm cũng tạo nên rủi ro cho nhà đầu tư. Tuy nhiên, ngay cả trái phiếu có tài sản bảo đảm cũng phát sinh vấn đề, đó là nhiều tài sản bảo đảm là bất động sản đang hình thành trong tương lai hoặc cổ phiếu/giấy tờ có giá (đang bị sụt giá nặng nề).

Với trái phiếu doanh nghiệp không xếp hạng tín nhiệm, TS. Ánh cho rằng đây là điều đi ngược với quy tắc tối thiểu của loại hình này, bởi xếp hạng tín nhiệm là cơ sở để xác định rủi ro.

Vấn đề thứ hai là quy định hiện hành đang siết việc đảo nợ của doanh nghiệp phát hành trái phiếu. “Trái phiếu doanh nghiệp là kênh huy động vốn trung – dài hạn. Do đó, điều rất quan trọng là doanh nghiệp phải được phát hành mới để đảo nợ cũ. Nhưng quy định hiện nay đang siết việc đảo nợ, dẫn đến nhiều doanh nghiệp không có nguồn chi trả”, TS. Ánh nhấn mạnh.

Sức ép đối với doanh nghiệp đến từ tình trạng rút chạy khỏi thị trường trái phiếu doanh nghiệp. Về phân loại, trái phiếu doanh nghiệp có nhiều loại, có loại cho thanh toán trước hạn, có loại không. Nhưng hiện nay, người mua đang trong tình cảnh không cần biết là hết hạn hay chưa, đều đòi rút.

“Chúng ta chưa có quy định rút trước hạn thì như thế nào, cũng như không thấy ai nói về quyền lợi của nhà đầu tư trong các vụ việc như Tân Hoàng Minh, An Đông. Đây là rủi ro rất lớn mà nếu không xử lý được thì niềm tin của thị trường sẽ sụp đổ”, ông Ánh cho biết.

Gắn vào thị trường bất động sản, diễn biến rút chạy khỏi thị trường trái phiếu doanh nghiệp đang tạo nên một bức tranh “dở khóc dở cười” đối với các doanh nghiệp phát hành trái phiếu.

"Doanh nghiệp nào có tiền thì dẫu chưa đáo hạn cũng mua lại trái phiếu (tức là trả tiền cho người mua). Nhưng doanh nghiệp không có sẵn tiền thì phải chơi bài hoán đổi: Đổi trái phiếu sang cổ phiếu, đổi trái phiếu sang bất động sản, nhưng khá nhiều bất động sản được mời chào hoán đổi lại ở trạng thái hình thành trong tương lai, chưa kể đang đối diện về vấn đề pháp lý, có những bất động sản đem ra bán mà không được công nhận đủ điều kiện bán.

Như vậy, thực chất là doanh nghiệp phát hành trái phiếu chỉ đang chuyển đổi rủi ro này sang rủi ro khác. Và vấn đề lộ ra là hiện không có hướng dẫn nào cho doanh nghiệp cả. Họ làm vậy là đúng hay sai, rủi ro đi kèm là gì?”, TS. Ánh bình luận.

Giải pháp để giải cứu "tử huyệt" của nền kinh tế?

Trong khi đó, chuyên gia kinh tế, PGS. TS Ngô Trí Long - nguyên Viện trưởng Viện nghiên cứu thị trường giá cả (Bộ Tài chính) cho biết, thị trường trái phiếu doanh nghiệp có tiềm năng rất lớn, là kênh huy động vốn trung và dài hạn của doanh nghiệp. Tại Việt Nam, thị trường trái phiếu doanh nghiệp đã đạt tốc độ tăng trưởng nhanh ở mức 45%/năm trong gần 5 năm gần đây.

Tuy nhiên, ông Long cho hay trong 11 tháng năm 2022, thị trường trái phiếu lại khá trầm lắng sau khi cơ quan quản lý tăng cường kiểm tra, giám sát hoạt động phát hành, cung cấp dịch vụ trên thị trường.

“Năm 2019 đã có dự báo nhận định rằng thị trường trái phiếu đang phát triển nóng, như quả bom hẹn giờ, cần phải nhanh chóng tháo gỡ. Thực tế hiện nay đã minh chứng nhận định này là đúng”, ông Long nói.

Về thực trạng thị trường trái phiếu, ông Long ví von: "Thị trường tài chính (trái phiếu, cổ phiếu), tiền tệ như là tử huyệt của nền kinh tế. Nếu sập thì nền kinh tế sập", ông Long nhấn mạnh.

Để tháo ngòi nổ trái phiếu doanh nghiệp, ông Long cho rằng hiện tại cần thực hiện 3 giải pháp như sau: Sớm phục hồi niềm tin với các biện pháp cụ thể; tháo gỡ khó khăn về thanh khoản; hoàn thiện khung khổ pháp lý.

Đối với nhà đầu tư, ông Long cho rằng, cần nâng cao nhận thức và hiểu biết để kiểm soát rủi ro, nhất là nhà đầu tư cá nhân vốn có ít lợi thế về thông tin và kỹ năng nghiệp vụ phân tích tài chính. Cụ thể, nhà đầu tư nên chọn mua trái phiếu của các doanh nghiệp hàng đầu đã có lịch sử phát triển bền vững trong nhiều năm. Lãi suất trái phiếu phát hành có thể không cao hơn nhiều lãi suất tiết kiệm nhưng an toàn, nhất là với nhà đầu tư ít kinh nghiệm.

Bên cạnh đó, nhà đầu tư cần xem xét kỹ tính chuyên nghiệp của tổ chức tư vấn phát hành, đơn vị trung gian giữa doanh nghiệp phát hành trái phiếu và nhà đầu tư để hạn chế rủi ro. Đặc biệt, không nên bán tháo khi chưa hiểu rõ bản chất trái phiếu để tránh gây thiệt hại về tài chính cho bản thân.

Về phía cơ quan quản lý, ông Long cho rằng, từ các vụ việc gần đây, cơ quan chức năng cần có chế tài mạnh tay hơn để minh bạch thị trường trái phiếu. Việc dẹp bỏ những “con sâu làm rầu nồi canh” sẽ giúp thị trường trái phiếu minh bạch hơn, an toàn hơn. Doanh nghiệp có tài sản, có uy tín, làm ăn minh bạch, đàng hoàng được khơi mở dòng vốn. Nhà đầu tư có điều kiện tiếp tục đầu tư tài sản sinh lợi vào một trong những kênh đầu tư hợp pháp.

Cuối cùng, về việc siết trái phiếu doanh nghiệp, chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long cho rằng nên thực hiện có lộ trình, từ từ, từng bước một. Nếu phanh quá gấp thị trường trái phiếu sẽ gây ra các cú sốc cho thị trường, không mang lại lợi ích cho nền kinh tế.

“Chỉ nên đưa ra các quy định để ngăn chặn các hiện tượng tiêu cực trên thị trường trái phiếu, chứ không nên đưa ra các quy định siết quá chặt việc phát hành trái phiếu doanh nghiệp. Ngược lại, vẫn cần khuyến khích các doanh nghiệp tốt tiếp tục phát hành trái phiếu doanh nghiệp và coi đây là kênh huy động vốn trung, dài hạn quan trọng, làm giảm áp lực lên hệ thống ngân hàng”, ông Long nói.

Đức Minh