Hiện nay thị trường tài chính xanh còn sơ khai với những nút thắt lớn khiến mục tiêu Net Zero của Việt Nam có nguy cơ bị trì hoãn, nếu không có những đột phá kịp thời về nguồn lực. Trong đó, áp lực tài chính cho quá quá trình chuyển dịch năng lượng của Việt Nam là cực lớn, khó huy động đủ vốn cho chuyển dịch năng lượng.
Áp lực vốn là cực kỳ lớn
Việt Nam đang đứng trước một thách thức mang tính lịch sử: thực hiện cam kết phát thải ròng bằng 0 - Net Zero vào năm 2050. Tuy nhiên, theo Báo cáo của Ngân hàng Thế giới, lộ trình này đòi hỏi nguồn lực lên tới 368 tỷ USD, con số này tương đương hơn 2,5 lần GDP năm 2024 của chúng ta. Riêng giai đoạn 2021–2030, cần hơn 135 tỷ USD cho đầu tư năng lượng tái tạo, hạ tầng truyền tải, lưu trữ và số hóa.
Net Zero đòi hỏi nguồn lực lên tới 368 tỷ USD
Dù vậy, so với tổng đầu tư công hằng năm của Việt Nam hiện nay rơi vào khoảng gần 32 tỷ USD, mức vốn cần thiết cho chuyển dịch năng lượng rõ ràng là vượt xa khả năng của ngân sách nhà nước. Nếu không có cơ chế đột phá, trong đó đặc biệt về huy động vốn tư nhân và quốc tế, mục tiêu Net Zero sẽ khó thành hiện thực.
Theo nhận định của PGS.TS Ngô Trí Long – nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thị trường Giá cả: “Áp lực tài chính là cực lớn. Nếu không có cơ chế khơi thông, Việt Nam sẽ khó huy động đủ vốn cho chuyển dịch năng lượng.”
Thị trường đã đủ hấp dẫn nhà đầu tư
Hiện nay, thị trường điện của Việt Nam vẫn chưa đủ sức hấp dẫn các nhà đầu tư lớn. Đặc biệt là vấn đề cơ chế giá điện chưa phản ánh đúng chi phí và rủi ro của doanh nghiệp.
Trong đó, giá trần điện gió trên bờ hiện tại chỉ 6,7 cent/kWh, trong khi theo chuẩn của cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế - IRENA mức giá cần thiết để thu hút đầu tư phải ở khoảng 7 đến 9 cent/kWh. Như vậy mức giá hiện tại đối với điện gió trên bờ là vẫn thấp so với tiêu chuẩn quốc tế.
Đồng thời, hợp đồng mua bán điện vốn là “xương sống” cho việc huy động vốn dự án hiện này vẫn thiếu tính ràng buộc dài hạn và cơ chế bảo lãnh. Nhà đầu tư quốc tế rất ngần ngại khi không có sự đảm bảo từ Chính phủ hoặc một tổ chức tài chính trung gian uy tín.
Chưa có khung pháp lý riêng cho giao dịch điện trực tiếp - hình thức cho phép nhà sản xuất điện bán điện cho khách hàng công nghiệp mà không cần qua EVN cũng là một điểm trừ lớn. Nhiều quốc gia trong khu vực đã triển khai giao dịch điện trực tiếp từ lâu, nhưng ở Việt Nam, mô hình này vẫn còn đang ở giai đoạn thí điểm.
Bên cạnh đó, dù xu hướng đầu tư bền vững đang lan rộng toàn cầu, tổng giá trị trái phiếu xanh và khoản vay xanh cho ngành năng lượng Việt Nam trong năm 2023 chỉ đạt 1,9 tỷ USD, con số này thấp hơn nhiều so với Thái Lan (4,6 tỷ USD) và Indonesia (3,2 tỷ USD).
PGS.TS Ngô Trí Long – nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thị trường Giá
PGS.TS Ngô Trí Long – nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu Thị trường Giá cả phân tích: “Không phải do Việt Nam thiếu dự án, mà vì chúng ta thiếu một hệ thống chuẩn mực pháp lý rõ ràng cho tài chính xanh.” Có thể nhắc đến như thị trường carbon chưa hoàn chỉnh, trái phiếu xanh chưa có bộ tiêu chuẩn cụ thể, và cơ chế chứng chỉ năng lượng tái tạo vẫn còn manh mún.
Cần một “cuộc cách mạng” quy mô về tài chính
Để mở có thể huy động được hàng trăm tỷ USD cho lộ trình Net Zero, Việt Nam không thể tiếp tục chậm trễ. Theo đó, PGS.TS Ngô Trí Long cũng đã đề xuất nhiều giải pháp đột phá mang tính chiến lược như: Thành tập đoàn năng lượng toàn diện; Thành lập Quỹ đầu tư chuyển dịch năng lượng; Xây dựng “Ngân hàng năng lượng quốc gia”;…
Theo đó, có thể tái định vị một doanh nghiệp lớn thành tập đoàn năng lượng toàn diện. Chuyển mình thành “đầu tàu” của chuyển dịch năng lượng, đẩy mạnh mở rộng đầu tư vào điện gió, điện mặt trời, lưu trữ năng lượng và hạ tầng số hóa. Đây cũng là cách để tận dụng nguồn lực doanh nghiệp nhà nước và thu hút vốn đầu tư quốc tế qua kênh hợp tác công tư.
Quỹ đầu tư chuyển dịch năng lượng, một định chế tài chính chuyên biệt, vận hành theo cơ chế thị trường, có sự bảo trợ từ Nhà nước. Quỹ này sẽ phát hành trái phiếu xanh, hợp tác với các định chế tài chính quốc tế, và hỗ trợ các dự án chiến lược từ điện gió ngoài khơi đến truyền tải điện xuyên vùng.
Thị trường đã đủ hấp dẫn nhà đầu tư
Xây dựng “Ngân hàng năng lượng quốc gia”, ngân hàng này sẽ là một ngân hàng chính sách chuyên cung cấp tín dụng ưu đãi, bảo lãnh rủi ro cho các dự án xanh, tương tự mô hình đã triển khai tại Đức, Nhật Bản hay Hàn Quốc.
Tiếp tục đẩy mạnh hoàn thiện toàn diện khung thể chế cho tài chính xanh để có quy định rõ ràng và minh bạch về giá điện phản ánh đúng chi phí và lợi nhuận, cơ chế bảo lãnh cho PPA dài hạn, chuẩn mực phát hành trái phiếu xanh, hệ thống giao dịch thị trường carbon,…
Như vậy nếu tính đến thời điểm năm 2050, tức chỉ còn 25 năm để hiện thực hóa mục tiêu Net Zero. Đồng thời, không thể trông chờ mãi vào ngân sách công vốn đang chịu nhiều áp lực, mà trên thực tế, muốn huy động hơn 360 tỷ USD cần “đòn bẩy thể chế” đủ mạnh, để mở cửa cho dòng vốn tư nhân và quốc tế.
Theo PGS.TS Ngô Trí Long khẳng định: “Chuyển dịch năng lượng không thể thành công nếu chỉ nói về công nghệ. Đó là một cuộc chuyển hóa về thể chế, tài chính và tư duy phát triển”
Trước ngã rẽ, một bên là cơ hội trở thành điểm đến đầu tư xanh hàng đầu khu vực, nếu biết chớp thời cơ, hoàn thiện khung thể chế và chủ động dẫn dắt thị trường. Bên còn lại là nguy cơ bị tụt lại phía sau nếu tiếp tục lúng túng về chính sách, chậm trễ trong hành động và thiếu quyết tâm cải cách. Vấn đề không phải là có đủ tiền hay không, mà là có đủ thể chế để tiền đến đúng nơi, đúng lúc hay không./.
Hải Bình