Đăng ký bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ ở nước ngoài: Rào cản và cách vượt qua

Trong bối cảnh hội nhập kinh tế quốc tế ngày càng sâu rộng, cùng với sự phát triển của khoa học công nghệ, doanh nghiệp Việt Nam định hướng vươn ra thị trường toàn cầu ngày càng nhiều hơn, việc bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ (SHTT) ở nước ngoài trở thành một yếu tố sống còn với doanh nghiệp dù con đường đăng ký và bảo vệ quyền SHTT ngoài biên giới không hề bằng phẳng.

Nhiều rào cản khiến doanh nghiệp chùn bước

Việc sở hữu TSTT ở thị trường quốc tế không chỉ là điều kiện cần cho hoạt động xuất khẩu, mà còn là "lá chắn" trước nguy cơ bị đánh cắp ý tưởng, chiếm đoạt thương hiệu. Dù vậy, nhiều doanh nghiệp Việt vẫn ngần ngại hoặc thất bại khi bước ra sân chơi toàn cầu vì vướng phải nhiều rào cản.

Rào cản đầu tiên thường đến từ hệ thống pháp luật, quy định và thủ tục hành chính. Mỗi quốc gia có quy định khác nhau về hồ sơ, ngôn ngữ, thời hạn xử lý và thậm chí là điều kiện bảo hộ đối với từng đối tượng SHTT.

Một thương hiệu đã được bảo hộ tại Việt Nam nhưng lại có thể bị từ chối bảo hộ tại châu Âu chỉ vì mô tả, phân nhóm hàng hóa, dịch vụ chưa phù hợp hoặc có chứa các yếu tố không phù hợp với chuẩn mực công cộng theo quy định của nước sở tại.

Tiếp đến là bài toán chi phí. Việc đăng ký một bằng sáng chế hay nhãn hiệu tại nhiều quốc gia có thể ngốn hàng chục ngàn USD, chưa kể chi phí duy trì hằng năm và phí dịch vụ pháp lý tại nước ngoài. Với doanh nghiệp nhỏ, đây thực sự là rào cản lớn khiến họ ngại tiếp cận hoặc bỏ cuộc giữa chừng.

Theo một khảo sát do Sunrise IP phối hợp với Tổ chức Sở hữu trí tuệ Thế giới (WIPO), thực hiện trên 398 chủ đơn/chủ bằng tại Việt Nam, chi phí đăng ký quốc tế được xác định là một trong ba rào cản hàng đầu, bên cạnh thủ tục phức tạp và thiếu hiểu biết về hệ thống Madrid.

Khác biệt ngôn ngữ và văn hóa pháp lý cũng khiến nhiều hồ sơ bị từ chối hoặc bảo hộ không trọn vẹn. Cách diễn đạt trong đơn đăng ký SHTT cần chính xác đến từng chi tiết kỹ thuật, nếu mô tả mơ hồ hoặc sai thuật ngữ chuyên ngành, doanh nghiệp dễ rơi vào thế bất lợi khi xảy ra tranh chấp.

Việc chậm trễ trong đăng ký bảo hộ quyền SHTT ở nước ngoài đã tạo điều kiện cho hành vi chiếm đoạt thương hiệu - tình trạng từng xảy ra với nhiều doanh nghiệp Việt khi phát hiện nhãn hiệu sản phẩm đã bị “đăng ký hộ” ở các thị trường như Trung Quốc, Thái Lan hay Mỹ.

Vượt rào bằng chiến lược chủ động và liên kết chuyên gia

Dù đối mặt với nhiều thử thách nhưng việc đăng ký bảo hộ quyền SHTT ở nước ngoài hoàn toàn khả thi nếu doanh nghiệp có sự chuẩn bị bài bản và chiến lược phù hợp.

Trước hết, cần xác định rõ các thị trường mục tiêu ngay từ đầu và tích hợp kế hoạch bảo hộ SHTT vào chiến lược kinh doanh tổng thể. Việc nộp đơn sớm không chỉ giúp doanh nghiệp tránh bị chiếm quyền mà còn tạo lợi thế trong đàm phán, nhượng quyền hoặc tìm kiếm đối tác; nó cũng là công cụ mở đường cho doanh nghiệp khi tiếp cận với thị trường nước ngoài.

Bên cạnh đó, doanh nghiệp nên tận dụng các công cụ và hệ thống đăng ký quốc tế như Madrid (đối với nhãn hiệu), Lahay (đối với kiểu dáng công nghiệp) và PCT (đối với sáng chế) để tiết kiệm chi phí, đặc biệt trong giai đoạn mở rộng ban đầu. Các nền tảng tra cứu miễn phí do WIPO cung cấp như Global Brand Database hay PATENTSCOPE là những công cụ hữu hiệu giúp doanh nghiệp đánh giá khả năng bảo hộ, loại trừ nguy cơ trùng lặp ngay từ thời điểm trước khi nộp đơn và qua đó cũng có thể phát hiện hành vi xâm phạm của các đối thủ cạnh tranh để có giải pháp xử lý sớm, ngăn chặn những thiệt hại không đáng có.

Lời khuyên cho các doanh nghiệp vừa và nhỏ của Việt Nam, việc hợp tác với các luật sư chuyên về SHTT, đặc biệt là những người có kinh nghiệm tiến hành thủ tục đăng ký ở thị trường mục tiêu, sẽ giúp tránh những sai lầm kỹ thuật hoặc chiến lược. Trên thực tế, nhiều vụ việc tranh chấp quyền SHTT có yếu tố nước ngoài từng bị thua ngay từ bước đi đầu tiên chỉ vì hồ sơ nộp sai định dạng hoặc không đáp ứng quy chuẩn bản địa.

Không kém phần quan trọng là công tác quản lý danh mục TSTT một cách chuyên nghiệp. Doanh nghiệp nên sử dụng phần mềm hoặc dịch vụ quản lý TSTT để theo dõi thời hạn hiệu lực, cảnh báo gia hạn, cũng như giám sát các hành vi xâm phạm có thể xảy ra. Đăng ký là khởi đầu, bảo vệ mới là cuộc chiến dài hơi.

Cân nhắc hệ thống quốc tế: Không phải lúc nào cũng là “lối tắt”

Hệ thống đăng ký nhãn hiệu quốc tế Madrid và đăng ký sáng chế quốc tế theo PCT là hai cơ chế quốc tế phổ biến giúp doanh nghiệp nộp đơn đăng ký bảo hộ quyền SHTT tại nhiều quốc gia thông qua một thủ tục tập trung. Đây được xem là giải pháp tiết kiệm chi phí và thời gian trong trường hợp cần đăng ký bảo hộ ở nhiều quốc gia, đặc biệt phù hợp với các doanh nghiệp nhỏ và vừa.

Tuy được thiết kế với mục tiêu đơn giản hóa thủ tục đăng ký bảo hộ quyền SHTT tại nhiều quốc gia chỉ thông qua 01 đơn yêu cầu duy nhất, nhưng cả hệ thống Madrid và PCT đều có những giới hạn mà doanh nghiệp cần nắm rõ.

Với hệ thống Madrid, doanh nghiệp chỉ cần nộp một đơn quốc tế để yêu cầu bảo hộ nhãn hiệu tại nhiều nước cùng lúc. Tuy nhiên, đơn này lại phụ thuộc hoàn toàn vào đơn đăng ký trong nước (gọi là “đơn cơ sở”) trong vòng 5 năm đầu. Nếu đơn cơ sở bị từ chối, hủy bỏ hoặc không còn hiệu lực vì bất kỳ lý do gì, thì toàn bộ đơn quốc tế tương ứng cũng sẽ bị mất hiệu lực theo (hiện tượng gọi là central attack).

Ngoài ra, dù đơn đã được WIPO tiếp nhận, mỗi quốc gia thành viên vẫn có quyền tự xem xét và từ chối cấp bảo hộ nếu không đáp ứng tiêu chuẩn nội địa. Một số thị trường lớn như Trung Quốc, Hoa Kỳ hay Brazil thường có quy định khắt khe hơn, khiến nhiều đơn bị bác bỏ nếu không được chuẩn bị kỹ lưỡng.

Trong khi đó, hệ thống đăng ký sáng chế quốc tế PCT cho phép người nộp đơn trì hoãn quyết định chọn quốc gia bảo hộ đến khoảng 30 tháng kể từ ngày ưu tiên, giúp doanh nghiệp có thêm thời gian khảo sát thị trường, tìm đối tác hoặc chuẩn bị tài chính. Tuy nhiên, đây không phải là bằng sáng chế quốc tế mà chỉ là bước đệm.

Sau thời gian này, nếu muốn được bảo hộ thực sự, doanh nghiệp vẫn phải nộp đơn vào từng quốc gia (giai đoạn gọi là pha quốc gia - national phase) và tuân thủ toàn bộ quy định riêng của từng nơi, bao gồm việc dịch hồ sơ, nộp phí riêng và thuê luật sư bản địa nếu cần. Việc không hiểu rõ điều này có thể khiến nhiều doanh nghiệp nhầm lẫn và bị động trong quá trình bảo hộ.

Do đó, các hệ thống này cần được sử dụng linh hoạt, không nên lạm dụng. Doanh nghiệp cần cân nhắc kỹ về mục tiêu mở rộng, ngân sách, đặc điểm sản phẩm và rủi ro pháp lý tại từng quốc gia để lựa chọn phương thức đăng ký phù hợp.

Tài sản trí tuệ là nền tảng bảo vệ thành quả sáng tạo và thương hiệu doanh nghiệp trong sân chơi toàn cầu. Đăng ký bảo hộ quyền SHTT ở nước ngoài không chỉ là thủ tục pháp lý, mà còn là bước đi chiến lược giúp gia tăng giá trị doanh nghiệp, nâng cao năng lực cạnh tranh và thu hút đầu tư.

Rào cản là điều không thể tránh khỏi nhưng không phải là không thể vượt qua. Với sự chuẩn bị kỹ lưỡng, tư duy chủ động và liên kết đúng chuyên gia, doanh nghiệp Việt hoàn toàn có thể tự tin bảo vệ chất xám của mình trên thị trường quốc tế.

Thời gian qua, Cục SHTT thường xuyên tổ chức các khóa đào tạo, tập huấn, hội thảo (miễn phí) nhằm cung cấp thông tin tới các doanh nghiệp về kỹ năng, cách thức, chiến lược tiến hành đăng ký bảo hộ quyền SHTT ở nước ngoài. Doanh nghiệp có thể theo dõi thông tin trên cổng thông tin điện tử của Cục để đăng ký tham dự, qua đó có thể trang bị có mình những kỹ năng cần thiết để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp khi gia nhập thị trường quốc tế.

Tiến Thanh