Doanh nghiệp “ngộp thở” trong vòng xoáy nợ vay

Từ thép, nông nghiệp đến vận tải, nhiều doanh nghiệp từng tăng trưởng mạnh bằng vốn vay nay đang đối mặt áp lực nợ ngày càng lớn. Bán tài sản, tái cơ cấu hay xoay dòng tiền chỉ giúp kéo dài thời gian chống đỡ, trong khi bài toán cốt lõi vẫn nằm ở sức khỏe kinh doanh và năng lực quản trị trong giai đoạn thị trường đầy biến động.

Doanh nghiệp mắc kẹt trong vòng xoáy nợ

Từ nông nghiệp, vận tải đến thép, áp lực nợ đang lan rộng và bủa vây nhiều doanh nghiệp (DN) từng giữ vị thế đầu ngành. Tái cơ cấu, bán tài sản, thương lượng với ngân hàng hay xoay xở dòng tiền giờ đây không còn là giải pháp tình thế, mà đã trở thành cuộc chạy đua sinh tồn.

Trong bối cảnh kinh tế phục hồi chậm, sức mua suy yếu và chi phí vốn vẫn neo ở mức cao, sức chịu đựng tài chính của DN tiếp tục bị bào mòn qua từng quý.

Giữa tháng 5/2026, tại đại hội cổ đông bất thường, ông Trần Khánh Dư, Tổng giám đốc CTCP Tập đoàn Lộc Trời (LTG), cho biết doanh nghiệp đang tiếp tục triển khai tái cấu trúc các khoản nợ với ngân hàng.

Theo ông Dư, LTG đã hoàn tất tái cấu trúc với TPBank và MB, đồng thời được cấp thêm vốn lưu động phục vụ hoạt động kinh doanh với tổng hạn mức tài trợ khoảng 1.500 tỷ đồng, bao gồm tín dụng và vốn cho các phương án kinh doanh mới.

Tuy nhiên, việc có thêm dòng vốn chưa đồng nghĩa khó khăn đã được tháo gỡ. Những gì Lộc Trời đang đối mặt phản ánh rõ tình trạng kiệt sức tài chính của không ít DN sau giai đoạn tăng trưởng nóng và mở rộng bằng đòn bẩy tín dụng.

Chính lãnh đạo DN này thừa nhận, từ năm 2024, Lộc Trời từng rơi vào khủng hoảng công nợ và mất khả năng thanh toán với ngân hàng. Quá trình tái cấu trúc kéo dài trong nhiều áp lực, kéo theo hàng loạt vấn đề tài chính phát sinh cần kiểm toán rà soát thận trọng.

Báo cáo tài chính quý I/2024 - cũng là báo cáo gần nhất được công bố - cho thấy Lộc Trời đang có khoảng 6.150 tỷ đồng dư nợ tín chấp tại gần 20 ngân hàng trong và ngoài nước.

Đáng chú ý, phần lớn các khoản vay đã quá hạn thanh toán. Đây là tín hiệu đặc biệt đáng lo ngại, bởi khi một DN cùng lúc mất khả năng trả nợ tại nhiều tổ chức tín dụng, rủi ro không còn dừng ở bài toán thanh khoản đơn lẻ mà có thể tạo ra hiệu ứng “vỡ nợ dây chuyền”, làm đứt gãy niềm tin tín dụng và khiến khả năng tiếp cận vốn gần như bị đóng băng.

Áp lực nợ cũng không chỉ xuất hiện trong lĩnh vực nông nghiệp. Ở ngành vận tải, Công ty TNHH Mai Linh Lào Cai - thuộc hệ sinh thái của CTCP Tập đoàn Mai Linh - mới đây bị Ngân hàng Nam Á thông báo thu giữ tài sản thế chấp để xử lý nợ, gồm 5 ô tô điện.

Trước đó, cơ quan thuế TP.HCM từng phát đi thông báo về khả năng áp dụng biện pháp tạm hoãn xuất cảnh đối với ông Hồ Huy, Chủ tịch Taxi Mai Linh, nếu DN không hoàn tất nghĩa vụ thuế. Thời điểm đó, số tiền nợ thuế của DN lên tới hơn 6,3 tỷ đồng, trong đó riêng tiền phạt và chậm nộp đã chiếm hơn 3,8 tỷ đồng.

Những con số này cho thấy áp lực tài chính của DN không chỉ đến từ hoạt động kinh doanh suy giảm, mà còn bị “ăn mòn” bởi chi phí phạt, lãi chậm nộp và nghĩa vụ tài chính tồn đọng. Khi dòng tiền suy yếu, mọi khoản chi phí cố định đều trở thành gánh nặng, còn tài sản từng được xem là công cụ mở rộng kinh doanh nay lại trở thành vật đảm bảo bị thu giữ để cấn trừ nợ.

Trong lĩnh vực thép, bức tranh thậm chí còn nặng nề hơn. Báo cáo tài chính quý I/2026 của CTCP Thép Pomina (POM) cho thấy tổng nợ phải trả đã vượt hơn 11.000 tỷ đồng. Dư nợ vay ở mức khoảng 6.095 tỷ đồng, trong khi vốn chủ sở hữu tiếp tục âm hơn 800 tỷ đồng.

Pomina từng là một trong những tên tuổi dẫn đầu thị phần thép xây dựng. Nhưng cũng giống nhiều DN lớn khác, giai đoạn thị trường tăng trưởng mạnh đã thúc đẩy DN mở rộng đầu tư với tốc độ cao, đặt cược vào kỳ vọng nhu cầu tiếp tục đi lên.

Vấn đề nằm ở chỗ, các khoản đầu tư quy mô lớn lại rơi đúng vào thời điểm thị trường thép bước vào chu kỳ suy giảm, bất động sản đóng băng và sức tiêu thụ lao dốc. Khi doanh thu không đủ bù chi phí tài chính, các khoản vay từng là “đòn bẩy tăng trưởng” nhanh chóng biến thành sức ép đè nặng lên toàn bộ hệ thống.

Thực tế cho thấy phần lớn DN rơi vào khủng hoảng tài chính đều có chung một mẫu số: phụ thuộc quá lớn vào đòn bẩy tín dụng trong giai đoạn thị trường thuận lợi. Khi dòng tiền dồi dào và lãi suất thấp, việc vay vốn để mở rộng quy mô giúp DN tăng trưởng rất nhanh, thậm chí tạo cảm giác “phình to” về năng lực tài chính. Nhưng tăng trưởng bằng nợ luôn đi kèm một cái giá: chỉ cần thị trường đảo chiều, doanh thu suy giảm hoặc vòng quay dòng tiền chậm lại, áp lực lãi vay sẽ lập tức bộc lộ.

Đáng lo hơn, không ít DN Việt Nam vẫn duy trì thói quen sử dụng vốn vay ngắn hạn để tài trợ cho các kế hoạch đầu tư dài hạn. Đây là một điểm yếu mang tính cấu trúc.

Khi nguồn vốn ngắn hạn liên tục phải đảo vòng để nuôi các dự án chưa thể tạo dòng tiền ngay, DN sẽ rơi vào trạng thái lệ thuộc vào tín dụng. Chỉ cần ngân hàng siết room, hạn chế giải ngân hoặc thị trường tiêu thụ suy yếu, sự mất cân đối dòng tiền sẽ xuất hiện gần như tức thì.

Và khi đó, DN bước vào vòng xoáy nguy hiểm: vay mới để trả nợ cũ, bán tài sản để duy trì thanh khoản, tiếp tục tái cơ cấu để kéo giãn thời gian trả nợ. Nhưng nếu hoạt động kinh doanh cốt lõi không phục hồi đủ mạnh, mọi biện pháp kỹ thuật tài chính cuối cùng cũng chỉ mang tính trì hoãn. Một mắt xích đứt gãy có thể kéo theo toàn bộ cấu trúc tài chính sụp đổ theo hiệu ứng domino.

“Liều thuốc” tạm thời hay giải pháp tận gốc?

Ngành thép là ví dụ điển hình cho vòng xoáy tăng trưởng bằng đòn bẩy tài chính. Trong giai đoạn bất động sản tăng nóng, nhu cầu vật liệu xây dựng bùng nổ đã khiến hàng loạt DN mạnh tay mở rộng công suất, đầu tư nhà máy, dây chuyền và kho bãi bằng nguồn vốn vay lớn.

Khi thị trường còn đi lên, những khoản vay ấy từng được xem là “đòn bẩy vàng” giúp DN tăng tốc doanh thu, mở rộng thị phần và tạo cảm giác thịnh vượng kéo dài.

Nhưng thị trường vốn không vận hành theo những kỳ vọng tuyến tính. Chỉ cần bất động sản chững lại, thanh khoản suy giảm và nhu cầu xây dựng co hẹp, toàn bộ sức ép lập tức dồn ngược lên bảng cân đối kế toán. Thép bắt đầu dư cung, giá bán giảm sâu trong khi chi phí tài chính vẫn neo cao.

Những khoản đầu tư từng được tính toán dựa trên kịch bản tăng trưởng liên tục bỗng trở thành gánh nặng. Với các DN không có đủ vùng đệm tài chính hoặc thiếu khả năng xoay dòng tiền linh hoạt, cú đảo chiều của thị trường gần như là một đòn đánh trực diện.

Một thực tế đáng chú ý hiện nay là ngày càng nhiều DN buộc phải bán tài sản để cứu thanh khoản ngắn hạn. CTCP Đầu tư Thương mại SMC là trường hợp khá điển hình khi đang triển khai kế hoạch huy động khoảng 368 tỷ đồng nhằm xử lý áp lực nợ vay.

Điều đáng nói là trong quý I/2026, phần lớn lợi nhuận của SMC không đến từ hoạt động kinh doanh cốt lõi mà chủ yếu đến từ bán tài sản. Đây là chi tiết phản ánh khá rõ tình trạng của nhiều DN hiện nay: lợi nhuận kế toán có thể cải thiện trong ngắn hạn, nhưng sức khỏe thực sự của hoạt động sản xuất - kinh doanh chưa chắc đã hồi phục tương ứng. Trong khi đó, tổng nợ phải trả của SMC hiện vẫn ở mức hơn 3.223 tỷ đồng, với vay và nợ thuê tài chính chiếm gần 55%.

Không riêng SMC, nhiều DN ở các lĩnh vực khác cũng đang chọn cách chuyển nhượng bất động sản, thoái vốn khỏi công ty con hoặc thanh lý các tài sản không cốt lõi để tạo dòng tiền tức thời. Trong bối cảnh áp lực thanh khoản bủa vây, đây gần như là giải pháp dễ nhìn thấy và dễ thực hiện nhất. Bán tài sản giúp DN có tiền trả nợ, giảm áp lực lãi vay và kéo dài khả năng vận hành trước mắt.

Tuy nhiên, vấn đề nằm ở chỗ: tài sản chỉ có thể bán một lần, còn khó khăn trong hoạt động kinh doanh có thể kéo dài nhiều năm. Nếu cốt lõi vận hành không cải thiện, doanh thu không phục hồi và dòng tiền không được tái tạo bền vững, việc bán tài sản thực chất chỉ giống một “liều thuốc giảm đau” tạm thời hơn là giải pháp chữa tận gốc căn bệnh tài chính.

Nguy hiểm hơn, khi DN liên tục phải bán đi các tài sản có giá trị, năng lực tạo doanh thu trong tương lai cũng có thể bị ảnh hưởng theo. Một DN có thể sống thêm vài quý nhờ thanh lý tài sản, nhưng nếu nền tảng kinh doanh vẫn suy yếu thì đến lúc “của để dành” cạn kiệt, dư địa xoay xở cũng gần như không còn.

Song song với bán tài sản, tái cấu trúc nợ đang trở thành chiếc phao sinh tồn của nhiều DN. Việc ngân hàng chấp nhận giãn nợ, cơ cấu lại thời hạn trả nợ hoặc tiếp tục cấp thêm vốn lưu động có ý nghĩa rất lớn trong việc giúp DN duy trì hoạt động và tránh nguy cơ đổ vỡ dây chuyền. Trong bối cảnh nhiều ngành nghề vẫn phục hồi chậm, nếu tín dụng bị “khóa van” đột ngột, không ít DN có thể rơi vào trạng thái tê liệt thanh khoản chỉ trong thời gian ngắn.

Câu chuyện của Lộc Trời cho thấy DN vẫn còn cơ hội nếu duy trì được đối thoại thực chất với các tổ chức tín dụng và xây dựng được phương án tái cấu trúc đủ khả thi. Việc được ngân hàng tiếp tục cấp vốn không đơn thuần là hỗ trợ dòng tiền, mà còn phản ánh mức độ niềm tin nhất định vào khả năng phục hồi của DN.

Dẫu vậy, nhiều chuyên gia cũng cảnh báo rằng tái cơ cấu nợ chỉ thực sự phát huy hiệu quả khi đi kèm với tái cấu trúc mô hình kinh doanh. Nếu DN vẫn duy trì tư duy tăng trưởng dàn trải, quản trị dòng tiền lỏng lẻo và phụ thuộc quá lớn vào vốn vay, áp lực tài chính sẽ sớm quay trở lại, bất kể khoản nợ cũ đã được kéo giãn hay xử lý kỹ thuật ra sao.

Bởi sau cùng, vấn đề cốt lõi không còn nằm ở chuyện “có vay được nữa hay không”, mà là đồng vốn vay ấy được sử dụng hiệu quả đến đâu và có tạo ra giá trị thực hay không. Một DN có thể tiếp cận thêm tín dụng để kéo dài thời gian tồn tại, nhưng sẽ rất khó đi đường dài nếu mô hình kinh doanh không tạo ra dòng tiền đủ khỏe để tự nuôi chính mình.

Giai đoạn hiện nay đang buộc DN Việt phải thay đổi tư duy phát triển. Thời kỳ ưu tiên mở rộng bằng mọi giá, chạy theo quy mô và tăng trưởng nóng đang dần bộc lộ những giới hạn rõ rệt. Sau nhiều năm tăng trưởng dựa nhiều vào tín dụng, thị trường đang bước vào giai đoạn sàng lọc khắc nghiệt hơn, nơi chất lượng dòng tiền, hiệu quả đầu tư và năng lực quản trị rủi ro mới là yếu tố quyết định khả năng sống còn.

Nhìn rộng hơn, “bão nợ” hiện nay không chỉ là phép thử về tài chính, mà còn là phép thử về bản lĩnh quản trị và khả năng thích ứng của DN Việt trong một môi trường kinh doanh nhiều biến động. Và trong cuộc thanh lọc ấy, khoảng cách giữa những DN đủ sức chống chịu với những DN bị thị trường đào thải sẽ ngày càng hiện rõ hơn.

Hải Nam