Đề xuất để doanh nghiệp chủ động quyết định giá xăng dầu có thể tạo thêm cạnh tranh, nhưng người tiêu dùng chỉ được hưởng lợi khi biết nơi nào bán với mức giá phù hợp. Kinh nghiệm từ Đức và Australia cho thấy, quyền định giá phải đi cùng trách nhiệm công khai, cập nhật thông tin và giám sát thị trường.
Khác giá chưa đáng lo bằng khó lựa chọn
Đề xuất đổi mới cơ chế điều hành giá xăng dầu đang đặt ra một vấn đề gần gũi với người tiêu dùng: Khi doanh nghiệp được chủ động quyết định giá, cùng một loại nhiên liệu có thể được bán với những mức giá khác nhau. Người dân sẽ biết nơi nào bán có lợi hơn bằng cách nào?
Theo phương án được thảo luận tại hội nghị lấy ý kiến ngày 30/9, Nhà nước không trực tiếp công bố giá cơ sở định kỳ như cơ chế hiện nay. Doanh nghiệp quyết định, công bố giá bán trong hệ thống trên cơ sở công thức và nguyên tắc quy định tại nghị định. Nội dung này vẫn thuộc dự thảo đang được hoàn thiện.
Đối với người mua, thay đổi ấy không chỉ nằm ở việc ai quyết định giá. Điều cần quan tâm là cơ chế mới có giúp họ mua nhiên liệu với mức giá hợp lý, có thêm lựa chọn và được cung cấp thông tin rõ ràng hay không.
Trong một thị trường có cạnh tranh, giá bán khác nhau là điều có thể lý giải. Doanh nghiệp có nguồn hàng thuận lợi, tổ chức kho vận hiệu quả, giảm chi phí trung gian có thể có điều kiện bán thấp hơn. Một đơn vị chấp nhận giảm lợi nhuận trên mỗi lít xăng để tăng lượng khách cũng có thể tạo sức ép lên các cửa hàng xung quanh.
Vì vậy, không nên mặc nhiên xem “mỗi nơi một giá” là biểu hiện của thị trường thiếu trật tự. Chênh lệch giá có thể tạo cơ hội lựa chọn cho khách hàng và khuyến khích doanh nghiệp tiết giảm chi phí. Tuy nhiên, cơ hội ấy chỉ trở thành lợi ích thực tế khi người mua biết giá, so sánh được và có khả năng chuyển sang điểm bán phù hợp hơn.
Xăng dầu có đặc điểm khác với nhiều hàng hóa có thể đặt mua rồi chờ giao tới nhà. Người dân thường đổ xăng tại cửa hàng thuận đường, gần nơi ở hoặc khi nhiên liệu sắp cạn. Họ khó dành thời gian đi qua từng điểm bán để xem giá, rồi quay lại nơi rẻ nhất. Khoản tiết kiệm có thể nhỏ hơn chi phí nhiên liệu và thời gian bỏ ra để tìm kiếm.
Giả sử hai cửa hàng bán cùng một loại xăng chênh nhau 300 đồng/lít. Người đổ 5 lít tiết kiệm được 1.500 đồng, còn người đổ 50 lít tiết kiệm được 15.000 đồng. Đây là phép tính minh họa, nhưng cho thấy cùng một mức chênh lệch có ý nghĩa khác nhau với từng khách hàng. Với doanh nghiệp vận tải sử dụng lượng nhiên liệu lớn, lựa chọn nguồn mua còn ảnh hưởng đáng kể đến chi phí hoạt động.
Khả năng lựa chọn cũng không đồng đều giữa các địa bàn. Nơi có nhiều cửa hàng gần nhau, người mua dễ chuyển điểm đổ xăng. Nơi ít điểm bán, họ có thể vẫn phải mua tại cửa hàng quen thuộc dù giá cao hơn. Công khai giá giúp người dân biết mình đang trả bao nhiêu, nhưng chưa giải quyết được hạn chế về nguồn cung và khoảng cách.
Kinh nghiệm quốc tế cho thấy, muốn người tiêu dùng so sánh được, thông tin phải đến với họ trước khi tới cửa hàng.
Đề xuất để doanh nghiệp chủ động quyết định giá xăng dầu có thể tạo thêm cạnh tranh, nhưng người tiêu dùng chỉ được hưởng lợi khi biết nơi nào bán với mức giá phù hợp.
Tại Đức, hệ thống minh bạch thị trường nhiên liệu được thiết lập từ năm 2013 để thu thập thay đổi giá của các loại nhiên liệu phổ biến và cung cấp dữ liệu cho những dịch vụ thông tin phục vụ người tiêu dùng. Theo quy định được giới thiệu khi xây dựng hệ thống, thay đổi giá phải được báo cáo điện tử trong vòng 5 phút. Đây là cơ sở để các ứng dụng, website giúp người mua tra cứu giá tại từng điểm bán.
Tuy nhiên, dữ liệu được cập nhật nhanh vẫn chưa giải quyết hết khó khăn. Trong báo cáo điều tra ngành công bố tháng 2/2025, Cơ quan chống độc quyền Liên bang Đức lưu ý rằng giá tại cửa hàng thay đổi thường xuyên khiến người tiêu dùng ngày càng khó so sánh và điều chỉnh thời điểm đổ xăng để tiết kiệm.
Nhận xét này cho thấy, minh bạch không chỉ là đăng một con số lên mạng. Thông tin còn phải đủ tin cậy để người dân sử dụng. Nếu giá thay đổi trong khoảng thời gian khách di chuyển tới cửa hàng, mức giá vừa tra cứu có thể không còn giúp họ quyết định chính xác.
Tại bang Tây Australia, chương trình FuelWatch áp dụng cách tổ chức khác: Các nhà bán lẻ thuộc phạm vi chương trình phải thông báo giá ngày hôm sau trước 14 giờ và giữ mức giá đã thông báo trong 24 giờ, bắt đầu từ 6 giờ sáng hôm sau. Cơ chế này giúp người mua biết trước giá và giảm tình trạng thay đổi giá trong ngày. Đây là quy định của bang Tây Australia, không phải quy tắc chung cho toàn bộ Australia.
Hai cách tiếp cận khác nhau cùng gợi mở một vấn đề cho Việt Nam: Khi doanh nghiệp được chủ động định giá, người mua cần được hỗ trợ để sử dụng thông tin giá trong thực tế. Không thể kỳ vọng cạnh tranh phát huy đầy đủ tác dụng nếu khách hàng chỉ biết mức giá khi đã đứng trước cột bơm.
Quyền định giá phải đi cùng trách nhiệm công khai
PGS.TS Ngô Trí Long lưu ý rằng trao quyền định giá chưa đủ tạo cạnh tranh nếu khách hàng thiếu điểm mua thay thế hoặc cửa hàng phụ thuộc một nguồn cung lớn. Ông đề xuất công cụ tra cứu giá các cửa hàng xung quanh, kèm loại nhiên liệu và thời điểm cập nhật; đồng thời giám sát số lựa chọn thực tế của người dân tại từng địa bàn.
Nhận định này chạm đúng điều người tiêu dùng cần ở cơ chế mới. Họ không thể tự tính giá dầu thế giới, tỷ giá, chi phí vận chuyển và tồn kho trước mỗi lần mua vài lít xăng. Điều họ cần là biết cùng loại nhiên liệu đang được bán ở đâu, với giá bao nhiêu và thông tin đó còn hiệu lực hay không.
Bởi vậy, công khai giá cần vượt ra ngoài bảng niêm yết tại cửa hàng. Bảng giá vẫn phải dễ nhìn, nhưng nên có thêm kênh tra cứu theo địa bàn để khách hàng biết trước khi lựa chọn. Mỗi điểm bán cần hiển thị rõ địa chỉ, loại nhiên liệu, đơn giá, thời điểm cập nhật và thời điểm áp dụng.
Việc so sánh cũng phải dựa trên cùng loại sản phẩm. Giá của các loại xăng có chỉ tiêu chất lượng hoặc tỷ lệ phối trộn khác nhau không thể đặt cạnh nhau rồi kết luận nơi nào rẻ hơn. Nếu thiếu thông tin về chủng loại, công cụ so sánh có thể khiến người mua hiểu sai.
Các chương trình ưu đãi cần được trình bày rõ. Mức giá dành cho mọi khách hàng phải phân biệt với mức giảm chỉ áp dụng khi có thẻ thành viên, thanh toán qua ứng dụng hoặc đáp ứng điều kiện nhất định. Giá quảng bá thấp nhưng điều kiện khó nhận biết có thể khiến lựa chọn của người mua dựa trên thông tin chưa đầy đủ.
Khi doanh nghiệp được chủ động quyết định giá, cùng một loại nhiên liệu có thể được bán với những mức giá khác nhau. Người dân sẽ biết nơi nào bán có lợi hơn bằng cách nào?
Một công cụ tra cứu chung sẽ có ích nếu cho phép xem các cửa hàng gần mình, giá đang áp dụng và khoảng cách di chuyển. Nhưng hiệu quả của công cụ phụ thuộc vào chất lượng dữ liệu. Giá cập nhật chậm, sai chủng loại hoặc không khớp với trụ bơm có thể làm mất lòng tin ngay từ những lần sử dụng đầu tiên.
Do đó, thời hạn báo cáo thay đổi giá, trách nhiệm sửa thông tin sai và cách xử lý vi phạm cần được quy định cụ thể. Cũng cần có kênh tiếp nhận phản ánh khi giá công bố khác với giá thanh toán. Việc cung cấp dữ liệu phải là trách nhiệm gắn với hoạt động bán hàng, thay vì một thủ tục báo cáo cho đủ.
Dự thảo gắn quyền chủ động về giá với tăng cường hậu kiểm và quản trị bằng dữ liệu. Hệ thống quản lý xăng dầu quốc gia được định hướng tiếp nhận thông tin về chi phí, tồn kho, mua bán và dữ liệu từ cửa hàng bán lẻ, trong đó có hóa đơn.
Từ góc độ triển khai, cần phân biệt thông tin phục vụ cơ quan quản lý với thông tin phục vụ người mua. Cơ quan chức năng cần dữ liệu đủ sâu để kiểm tra nguồn hàng, chi phí, lượng bán và diễn biến giá. Người dân cần thông tin đơn giản để lựa chọn điểm mua. Thu thập được nhiều dữ liệu nhưng không giúp khách hàng tra cứu thuận tiện vẫn chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu minh bạch.
Cùng với công khai, phải theo dõi cạnh tranh tại từng khu vực. Số lượng doanh nghiệp trên phạm vi cả nước không phản ánh hết lựa chọn của người dân ở một xã hoặc trên một tuyến đường. Nếu khu vực chỉ có ít điểm bán, sức ép cạnh tranh có thể hạn chế dù thị trường toàn quốc có nhiều doanh nghiệp.
Việc đánh giá phải dựa trên chứng cứ. Các doanh nghiệp có giá gần nhau chưa đủ để kết luận có thỏa thuận hạn chế cạnh tranh, bởi họ có thể chịu chi phí đầu vào tương tự. Ngược lại, quyền tự quyết giá cũng không thể trở thành lý do bỏ qua dấu hiệu bất thường. Dữ liệu cần giúp cơ quan quản lý nhận diện vấn đề để kiểm tra, xác minh cụ thể.
Một nội dung khác cần theo dõi là mức giảm chi phí đầu vào có được chuyển đến khách hàng kịp thời hay không. Khi chi phí tăng, doanh nghiệp có động lực điều chỉnh để bảo vệ lợi nhuận. Khi chi phí giảm, sức ép giữ khách và cạnh tranh sẽ ảnh hưởng đến quyết định giảm giá. Vì thế, giám sát cần bao quát cả quá trình vận hành, thay vì chỉ tập trung vào những đợt tăng giá gây chú ý.
Cạnh tranh về giá cũng phải đi cùng bảo đảm chất lượng, đo lường và nguồn cung. Người tiêu dùng chỉ thực sự hưởng lợi khi mua đúng loại nhiên liệu, đủ số lượng, thanh toán đúng giá công bố và có nơi giải quyết khiếu nại.
Kinh nghiệm từ Đức và Australia không chứng minh rằng trao quyền định giá sẽ luôn làm giá xăng dầu giảm. Điều đáng tham khảo là cách tổ chức thông tin và giám sát để người mua có thể lựa chọn. Các nước có điều kiện thuế, nguồn cung và hạ tầng khác nhau, nên không thể lấy một mô hình áp dụng nguyên vẹn cho Việt Nam.
Nỗi lo “mỗi nơi một giá” vì vậy cần được giải đáp bằng những quy định cụ thể. Doanh nghiệp được chủ động hơn thì trách nhiệm công khai, cập nhật và giải trình phải rõ hơn. Kết quả của cải cách cần được nhìn từ việc người dân có dễ so sánh, có thêm lựa chọn và mua được nhiên liệu với mức giá hợp lý hay không.
Quang Anh