Lễ hội Tịch điền không chỉ tái hiện một nghi thức cổ, mà khẳng định một nguyên lý bền vững: một quốc gia muốn trường tồn phải bắt đầu từ đất, từ lao động và từ trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu. Hơn một nghìn năm sau dấu chân Lê Đại Hành, đường cày đầu xuân vẫn là biểu tượng của một triết lý phát triển chưa bao giờ cũ.
Trong mọi nền văn minh, có những hành động vượt khỏi giới hạn của thời điểm lịch sử để trở thành biểu tượng. Khi vua Lê Đại Hành rời kinh đô Hoa Lư, về vùng đất dưới chân Đọi Sơn và tự tay cày những luống đất đầu tiên của mùa xuân năm 987, ông không chỉ mở đầu một mùa vụ. Ông đặt nền móng cho một quan niệm về quốc gia: quyền lực phải gắn với đất đai, và sự thịnh vượng phải bắt đầu từ lao động.
Hơn một thiên niên kỷ đã trôi qua, nghi lễ ấy vẫn được tái hiện mỗi độ xuân về, không phải như một sự hoài niệm, mà như một lời nhắc nhở. Bởi trong một thế giới thay đổi nhanh chóng, những nền tảng tạo nên sự bền vững của một dân tộc vẫn không thay đổi. Đất vẫn là nơi sản sinh ra sự sống, lao động vẫn là nguồn gốc của của cải, và trách nhiệm của người lãnh đạo vẫn bắt đầu từ việc hiểu và chia sẻ với những nền tảng ấy.
Điều làm nên giá trị đặc biệt của Lễ hội Tịch điền không nằm ở nghi thức, mà ở thông điệp chính trị và xã hội mà nó chuyển tải. Trong một xã hội quân chủ, nơi nhà vua là biểu tượng tối cao của quyền lực, việc vua bước xuống ruộng không phải là một cử chỉ mang tính hình thức. Đó là một tuyên bố rằng quyền lực không tồn tại độc lập, mà được hợp thức hóa bởi khả năng bảo đảm đời sống cho nhân dân. Nhà vua không chỉ là người cai trị, mà là người chịu trách nhiệm cho sự no đủ của quốc gia.
Hành động ấy đồng thời phá vỡ khoảng cách giữa biểu tượng và đời sống. Khi người đứng đầu cúi mình trước đất, ông không làm giảm đi vị thế của mình, mà ngược lại, củng cố tính chính danh của quyền lực. Bởi quyền lực chỉ thực sự vững chắc khi nó được xây dựng trên sự đồng thuận và niềm tin, chứ không chỉ trên mệnh lệnh.
Trong suốt chiều dài lịch sử Việt Nam, nông nghiệp không chỉ là một ngành kinh tế, mà là nền tảng của toàn bộ cấu trúc xã hội. Ruộng đồng không chỉ nuôi sống con người, mà còn định hình văn hóa, đạo đức và lối sống. Người nông dân không chỉ là người sản xuất, mà là người bảo vệ sự liên tục của cộng đồng. Vì thế, việc nhà vua thực hiện nghi lễ cày ruộng mang ý nghĩa thừa nhận vai trò trung tâm của người nông dân đối với sự tồn tại của quốc gia.
Ngày nay, khi nghi lễ ấy được tái hiện, người đóng vai vua thường chính là một nông dân. Sự chuyển đổi này không làm mất đi ý nghĩa ban đầu, mà còn làm cho biểu tượng trở nên sâu sắc hơn. Nó cho thấy một chân lý đơn giản nhưng căn bản: mọi quyền lực, dù ở hình thức nào, cuối cùng cũng bắt nguồn từ nhân dân. Người nông dân không chỉ là đối tượng được khuyến khích lao động, mà là chủ thể tạo ra sự tồn tại của xã hội.
Sự phục dựng và duy trì lễ hội trong bối cảnh hiện đại cũng phản ánh một nhu cầu sâu xa của xã hội. Khi quá trình đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ, khi ngày càng nhiều người sống xa ruộng đồng, nguy cơ đánh mất mối liên hệ với những nền tảng căn bản trở nên rõ rệt hơn. Lễ hội Tịch điền, trong bối cảnh ấy, trở thành một điểm neo ký ức. Nó giúp xã hội không quên rằng trước khi có những tòa nhà cao tầng, đã có những cánh đồng; trước khi có những thị trường tài chính, đã có những mùa vụ.
Sự phát triển kinh tế thường được đo bằng những con số, nhưng những con số không thể tồn tại nếu không có nền tảng vật chất. Lương thực, môi trường và lao động là những yếu tố cơ bản mà không một nền kinh tế nào có thể thay thế. Lễ hội Tịch điền nhắc rằng sự phát triển bền vững không phải là sự tăng trưởng bằng mọi giá, mà là sự tăng trưởng dựa trên những nền tảng có thể duy trì lâu dài.
Ở góc độ quản trị, nghi lễ này còn mang một thông điệp về trách nhiệm nêu gương. Trong mọi hệ thống, hành vi của người đứng đầu có tác động lớn hơn bất kỳ khẩu hiệu nào. Khi người lãnh đạo thể hiện sự tôn trọng đối với lao động và đối với những giá trị căn bản, họ tạo ra một chuẩn mực cho toàn xã hội. Lễ hội Tịch điền, vì thế, không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn là một chuẩn mực đạo đức cho hiện tại.
Phần hội với những hoạt động như thi cày, trang trí trâu hay các trò chơi dân gian không chỉ mang tính giải trí. Chúng tái hiện một thế giới trong đó lao động và văn hóa không tách rời nhau. Ở đó, sản xuất không chỉ là nghĩa vụ, mà còn là một phần của đời sống tinh thần. Điều này phản ánh một mô hình phát triển cân bằng, nơi con người không bị tách rời khỏi những giá trị tạo nên bản sắc của mình.
Việc lễ hội được công nhận là di sản văn hóa phi vật thể quốc gia bởi Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch cho thấy sự thừa nhận chính thức về giá trị của nó. Nhưng danh hiệu không phải là điều quan trọng nhất. Điều quan trọng là khả năng của lễ hội trong việc duy trì một hệ thống giá trị. Những giá trị ấy không chỉ thuộc về quá khứ, mà còn cần thiết cho tương lai.
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và những thách thức môi trường ngày càng nghiêm trọng, mối quan hệ giữa con người và đất đai trở nên quan trọng hơn bao giờ hết. Lễ hội Tịch điền, với hình ảnh con người cày đất để bắt đầu một chu kỳ mới, phản ánh một quan niệm về sự hợp tác với tự nhiên, chứ không phải sự thống trị. Đó là một quan niệm có ý nghĩa đặc biệt trong thời đại mà việc khai thác quá mức tài nguyên đang đặt ra những giới hạn cho sự phát triển.
Mỗi đường cày trong nghi lễ không chỉ mở ra một mùa vụ, mà còn mở ra một sự suy ngẫm. Nó đặt ra câu hỏi về cách xã hội hiện đại nhìn nhận những nền tảng của mình. Khi công nghệ và đô thị hóa làm thay đổi cách con người sống và làm việc, nguy cơ đánh mất sự kết nối với những giá trị căn bản trở nên rõ rệt hơn. Lễ hội Tịch điền là một cách để duy trì sự kết nối ấy.
Điều làm nên sức sống của nghi lễ này không phải là sự lặp lại của hình thức, mà là sự liên tục của ý nghĩa. Mỗi thế hệ nhìn thấy trong nghi lễ một thông điệp phù hợp với thời đại của mình. Với thế hệ trước, đó là lời khuyến khích lao động. Với thế hệ hôm nay, đó là lời nhắc về trách nhiệm đối với sự phát triển bền vững. Với thế hệ tương lai, đó có thể là một biểu tượng của sự cân bằng mà xã hội cần tìm lại.
Một quốc gia không chỉ được xây dựng bằng luật pháp hay thể chế, mà còn bằng những biểu tượng. Những biểu tượng ấy tạo ra sự liên tục của ký ức và củng cố bản sắc. Lễ hội Tịch điền là một biểu tượng như vậy. Nó kết nối quá khứ với hiện tại, kết nối quyền lực với trách nhiệm, kết nối con người với đất đai.
Khi người nông dân trong vai nhà vua bước xuống ruộng và lưỡi cày rẽ đất, khoảnh khắc ấy chứa đựng nhiều hơn một nghi thức. Nó chứa đựng một triết lý về sự tồn tại của quốc gia. Một quốc gia chỉ thực sự vững mạnh khi nó không quên những nền tảng tạo nên nó. Một xã hội chỉ thực sự bền vững khi sự phát triển của nó không tách rời khỏi những giá trị căn bản.
Đường cày đầu xuân, vì thế, không chỉ mở ra một mùa vụ. Nó mở ra một lời nhắc nhở rằng sự thịnh vượng không bắt đầu từ những điều phức tạp, mà từ những điều giản dị nhất. Từ đất. Từ lao động. Và từ trách nhiệm của con người đối với những nền tảng đã nuôi dưỡng mình.
Đó là lý do vì sao, sau hơn một nghìn năm, nghi lễ ấy vẫn tồn tại. Không phải vì nó thuộc về quá khứ, mà vì nó vẫn cần thiết cho hiện tại và tương lai.
Đình Sáng