Thị trường tiêu dùng và câu chuyện giá “dễ tăng khó giảm”

Kể từ khi giá xăng dầu biến động mạnh, bảng giá ở nhiều quán ăn, điểm rửa xe hay các hoạt động tiêu dùng nhỏ lẻ cũng lần lượt điều chỉnh theo.

Giá hàng hoá dễ tăng, khó giảm

Điều đáng nói là ở chiều ngược lại, khi giá xăng dầu đã được điều hành giảm qua nhiều kỳ gần đây, thị trường lại không phản ứng nhanh như lúc tăng. 

Theo thông tin điều hành ngày 9/4/2026 của Bộ Công Thương, giá xăng dầu trong nước tiếp tục giảm, trong đó xăng RON95-III giảm gần 3.000 đồng/lít so với kỳ trước. Trước đó, Chính phủ cũng cho biết CPI quý I chịu tác động bởi giai đoạn giá xăng dầu tăng cao, nhưng đến đầu tháng 4, mặt hàng này đã có diễn biến hạ nhiệt hơn. Nhưng ngoài đời sống thường ngày, câu chuyện lại khác. 

Một bát phở đã tăng thì hiếm khi quay về giá cũ. Cốc cà phê, trà đá vỉa hè sau một lần điều chỉnh cũng thường giữ nguyên mức mới. Phí rửa xe, giao hàng, cắt tóc, ăn sáng, ăn trưa văn phòng hay nhiều khoản chi lặt vặt khác cũng vậy. Mỗi dịch vụ chỉ tăng một ít, song điều khiến người tiêu dùng băn khoăn là sau khi lý do “xăng tăng” qua đi, mức giá đã tăng dường như vẫn được giữ nguyên.

Nhiều ý kiến người dân cho rằng, đời sống tiêu dùng hàng ngày không được đo bằng một mặt hàng riêng lẻ, mà bằng tổng của rất nhiều khoản chi nhỏ diễn ra mỗi ngày. Một lần ăn sáng cao hơn vài nghìn đồng, một lần rửa xe tăng thêm vài chục nghìn, một cuốc giao hàng nhích lên một chút, tưởng không lớn, nhưng cộng dồn trong một tháng lại là một khoản không nhỏ với nhiều gia đình.

Khi giá mới trở thành “bình thường mới”

Nhìn rộng hơn, chuyện giá tăng rồi neo lại không phải hiện tượng xa lạ. Một khi thị trường đã chấp nhận mức giá mới, việc quay lại mức cũ thường rất khó. Giá xăng dầu có thể là cái cớ ban đầu cho một đợt tăng, nhưng sau đó giá bán lẻ thường được “giữ” bằng nhiều lý do khác: chi phí thuê mặt bằng, tiền công, nguyên liệu, điện nước, chi phí vận hành, thậm chí cả tâm lý phòng ngừa rủi ro.

Vì thế, điều người tiêu dùng đang cảm nhận có thể không hẳn là một cú sốc giá quá lớn, mà là sự hình thành dần dần của một mặt bằng giá mới. Nó không ồn ào, không bùng lên đồng loạt, nhưng âm thầm len vào từng khoản chi hằng ngày. Đến một lúc, người ta chợt nhận ra rằng rất nhiều món từng được xem là “chi phí nhỏ” nay đã không còn nhỏ nữa.

Theo số liệu của Cục Thống kê (Bộ Tài chính), chỉ số giá tiêu dùng (CPI) tháng 3/2026 tăng 1,23% so tháng trước và tăng 4,65% so cùng kỳ năm trước, ghi nhận mức tăng cao nhất của tháng 3 trong 5 năm gần đây. Trong bối cảnh đó, việc người dân cảm nhận chi tiêu sinh hoạt vẫn cao là điều dễ hiểu, nhất là ở những nhóm chi tiêu có tần suất lớn như ăn uống, đi lại, dịch vụ hằng ngày. 

Tất nhiên, nếu chỉ nhìn từ số liệu tổng thể, bức tranh chưa hẳn bi quan. GDP quý I/2026 tăng 7,83%, còn tiền lương bình quân năm 2025 của người lao động đạt 9,76 triệu đồng/người/tháng, tăng 11% so với năm trước. Bộ Nội vụ cũng cho biết việc tăng lương tối thiểu vùng từ đầu năm 2026 góp phần cải thiện thu nhập và tâm lý người lao động. 

Nhưng giữa bức tranh vĩ mô và cảm nhận vi mô luôn có một khoảng cách. Thu nhập bình quân tăng không đồng nghĩa mọi nhóm lao động đều thấy dễ thở hơn. Với nhiều người làm công ăn lương, lao động tự do, hộ kinh doanh nhỏ hay các gia đình sống chủ yếu bằng thu nhập cố định, điều họ quan tâm nhất vẫn là số tiền thực tế còn lại sau khi chi cho các nhu cầu thiết yếu. Và nếu giá của nhiều dịch vụ nhỏ đã tăng lên nhưng không giảm trở lại, áp lực ấy sẽ tiếp tục hiện diện một cách rất cụ thể.

Có lẽ vì thế, câu hỏi “mặt bằng giá mới đã hoàn thành chưa?” không chỉ là một cách nói về kinh tế, mà còn là một trạng thái tâm lý xã hội. Khi người tiêu dùng không còn chờ đợi việc giá quay lại như cũ, khi người bán cũng coi mức giá hiện tại là hợp lý, khi cả thị trường mặc nhiên vận hành theo một ngưỡng mới thì đó chính là lúc “giá mới” dần trở thành “bình thường mới”.

Từ góc độ quản lý, điều người dân mong mỏi không hẳn là mọi mức giá đều phải quay đầu giảm ngay, mà là sự minh bạch và hợp lý. Nếu giá đầu vào đã bớt căng, thị trường cũng cần có cơ chế cạnh tranh đủ mạnh để buộc giá bán lẻ phản ánh đúng hơn thực tế chi phí. Bởi nếu mọi biến động đầu vào đều nhanh chóng được chuyển sang người mua, nhưng khi chi phí giảm thì phần lợi ích ấy không được trả lại cho thị trường, gánh nặng cuối cùng vẫn dồn vào túi tiền của người tiêu dùng.

Suy cho cùng, một nền kinh tế tăng trưởng tốt không chỉ được đo bằng tốc độ GDP hay mức CPI trong giới hạn kiểm soát, mà còn ở cảm giác sống được của từng gia đình. Khi bữa ăn, cốc cà phê, chuyến xe hay những dịch vụ thiết yếu mỗi ngày đều âm thầm đắt hơn, người dân sẽ cảm nhận rõ nhất liệu đời sống đang dễ chịu hơn hay chật chội hơn. Và nếu nhiều mức giá đã tăng lên rồi ở lại, có lẽ thị trường đang bước vào một mặt bằng mới thật sự. 

Hải Bình