Gia đình cuối cùng làm mặt nạ giấy bồi tại Hà Nội

Dù tuổi đã cao nhưng hàng ngày, gia đình nghệ nhân cuối cùng làm mặt nạ giấy bồi ở Hà Nội miệt mài “thổi hồn” vào từng chiếc mặt nạ đồ chơi truyền thống, trước nguy cơ nghề đang bị mai một dần.

Gần 5 thập kỷ miệt mài lưu giữ “hồn cốt” của Trung thu xưa

Chúng tôi tìm về nhà của bà Đặng Hương Lan và ông Nguyễn Văn Hòa, căn nhà nằm tại con ngõ nhỏ 73 phố Hàng Than, sâu trong lòng phố cổ Hà Nội. Đường đi chỉ vừa một người đi, lại không có tia sáng nào chiếu xuống, chúng tôi chật vật len lỏi từng bước với một chút ánh sáng yếu ớt từ chiếc điện thoại.

Men theo lối nhỏ ấy rồi leo từng bước trên những chiếc cầu thang cao chót vót đã tróc sơn, chúng tôi đến được “xưởng” làm mặt nạ giấy bồi của hai nghệ nhân cuối cùng còn làm nghề ở Hà Nội.

Gần 5 thập kỷ qua, vợ chồng nghệ nhân Nguyễn Văn Hòa và Đặng Hương Lan đã tỉ mỉ gìn giữ và duy trì nghề làm mặt nạ giấy bồi truyền thống, mặc dù thị trường đồ chơi hiện đại ngày càng lấn át.

Theo chia sẻ của bà Lan, nghề làm mặt nạ giấy bồi là nghề truyền thống của gia đình bà. Nhà bà Lan có 7 anh chị em nhưng duy chỉ có bà Lan theo nghề. Bà chia sẻ: “Trước đây, chợ Hàng Mã có 4 chủ làm mặt nạ nhưng sau nghỉ hết, còn lại mình chúng tôi bám trụ với nghề cũng vì đam mê mà cũng vì cái nghiệp duyên với nghề.

Theo nghề từ đó đến nay cũng gần 50 năm rồi, con cái lớn đứa nào cũng khuyên vợ chồng tôi nghỉ ngơi, dưỡng sức. Vì làm nghề phải ngồi lâu, cúi người nhiều, thoái hóa cột sống hay thoát vị đĩa đệm khó mà tránh khỏi, ảnh hưởng rất nhiều đến sức khỏe”.

Đằng sau chiếc mặt nạ là sự dày công chế tác

Những mẫu mã đa dạng, mỗi chiếc là một câu chuyện, ẩn chứa ý nghĩa riêng biệt và là biểu tượng của sự sáng tạo, là “hồn cốt”, tinh túy của Trung thu xưa. Mặt nạ hình ông Địa với hình dáng tròn vo và sắc thái vui tươi tượng trưng cho màu mỡ sinh sôi nảy nở của đất đai, mùa màng. Mặt nạ hình thỏ ngọc lại là tượng trưng cho sự đẹp đẽ, hài hoà của đất trời.

Ngay từ những chiếc khuôn cũng được chọn lựa kỹ lưỡng, từng lớp giấy đều phải trải qua sự cẩn thận và tỉ mỉ. Vừa cặm cụi làm, bà Lan vừa tỉ tê: “Những chiếc khuôn xi măng này do chính tay ông nhà tôi đổ khuôn và nặn thành. Đổ xi măng thì dễ nhưng khó khăn ở việc phải nặn làm sao cho bề mặt có những vết lồi lõm, gồ ghề chân thật”.

Khi vẽ từng chi tiết, phải cẩn thận thì nét mới sắc, nét nào ra nét đấy. Vẽ Thị Nở phải vẽ cho ra cái nét cong cớn, châm biếm, vẽ con trâu, con lợn cũng cần đậm đà, rõ nét thì mới có hồn ”, bà Lan diễn giải.

Sức sống mãnh liệt của mặt nạ giấy bồi

Trải qua gần 5 thập kỷ thăng trầm và nhiều biến động, có những người đã từ bỏ nghề làm mặt nạ giấy bồi nhưng gia đình bà Lan vẫn chăm chỉ từng ngày, với mong muốn không để những món đồ chơi truyền thống của dân tộc không bị lấn át bởi đồ chơi ngoại nhập.

Theo lời kể của bà Lan, làm nghề này như bỏ ống nuôi heo, trước đây miệt mài cả năm trời cũng chỉ trông chờ vào mỗi dịp Trung thu để bán. Mỗi dịp sẽ bày bán hơn 2000 sản phẩm lớn nhỏ khác nhau được tích lũy cả một năm trời. Nhưng giờ, mặt nạ giấy bồi của gia đình đã được lan tỏa rộng khắp.

Chia sẻ về câu chuyện mặt nạ giấy bồi được đón nhận nồng nhiệt như vậy, bà Lan tâm sự: “Thú thực, có rất nhiều người đến đây muốn học nghề, làm nghề nhưng hầu hết ai cũng muốn chạy theo số lượng mà bỏ qua chất lượng.

Kể ra cũng ít người làm được được cẩn thận, như ý, mà dù có làm được họ cũng dễ nản. Làm vậy thì danh tiếng bao nhiêu năm gây dựng nghề mất hết. Thế nên tôi sẽ chỉ nhận dạy cho những ai thực sự yêu thích, tâm huyết với nghề. Vì chỉ có tình yêu nghề mới có thể giữ chân người làm. Nhưng đúng là nhờ những mối lương duyên lớn mà chúng tôi đã tìm được một chàng trai đam mê, nhiệt huyết để truyền nghề”.

Theo tìm hiểu của phóng viên, đó là anh Ngô Quý Đức - chàng trai suốt 17 năm rong ruổi tìm công thức làm tỏa sáng tinh hoa văn hóa làng nghề Việt. Cũng chính vì sự thật thà, chân thành và niềm đam mê mãnh liệt với văn hóa truyền thống dân tộc, anh đã trở thành học trò duy nhất của gia đình bà Lan.

Những chuyến đi, những dự án của anh Đức đã lan tỏa nét đẹp của mặt nạ giấy bồi đến biết bao thế hệ, tầng lớp người dân. Không chỉ người lớn, trẻ em mà cả những du khách nước ngoài cũng thích thú ghé thăm gian hàng và “xưởng” chế tác của nhà ông bà để mua hàng và trực tiếp trải nghiệm sản phẩm.

Cùng với đó là những đơn đặt hàng ngày một tăng, phục vụ nhu cầu, sở thích của mọi người. Mặt nạ giấy bồi dần hiện diện nhiều hơn tại những sự kiện văn hóa, du lịch đến những hoạt động ngoại khóa cho học sinh, sinh viên tại các cơ sở giáo dục.

Có thể nói, sức sống mãnh liệt và sự lan tỏa ấy đã trở thành niềm hạnh phúc, một niềm vui tưởng chừng khó giải thích nhưng thực ra vô cùng giản dị đối với các nghệ nhân. Đó cũng là nguồn động lực lớn để các nghệ nhân tại phố cổ Hà Nội gìn giữ những nét tinh hoa của ông cha ta từ các thế hệ trước đã lưu giữ lại.

Mai Lan