Mỗi sản phẩm giả, mỗi lô hàng kém chất lượng được tuồn ra thị trường không chỉ đe dọa tính mạng người tiêu dùng mà còn bào mòn niềm tin của người dân với đạo đức kinh doanh và các chính sách của pháp luật.
Thị trường tiêu dùng đang bị bủa vây bởi thực phẩm kém chất lượng, hàng hóa trôi nổi và thuốc không rõ nguồn gốc. Tình trạng này không chỉ gây hoang mang trong xã hội mà còn cho thấy những lỗ hổng đáng báo động trong việc quản lý.
Mới đây, ngày 11/6/2025, Công an tỉnh Bình Dương đã phát hiện và thu giữ số lượng lớn thực phẩm đông lạnh không rõ nguồn gốc có dấu hiệu vi phạm an toàn thực phẩm.
Thực phẩm đông lạnh không rõ xuất xứ bị phát hiện tại Bình Dương.
Lợi nhuận trước mắt, hậu quả lâu dài
Không thể phủ nhận, hành vi gian dối trong kinh doanh có thể mang lại khoản lợi nhuận khổng lồ trong thời gian ngắn. Chỉ với vài thao tác pha trộn nguyên liệu giá rẻ, thay đổi nhãn mác, bao bì hoặc đánh tráo nguồn gốc xuất xứ, một số cá nhân, doanh nghiệp đã dễ dàng “phù phép” hàng hóa kém chất lượng thành những sản phẩm “cao cấp” để tuồn ra thị trường. Trong mắt họ, đạo đức kinh doanh chỉ là lớp vỏ mỏng manh có thể bóc bỏ bất cứ lúc nào nếu lợi nhuận đủ hấp dẫn.
Tuy nhiên, cái giá mà xã hội và nền kinh tế phải trả lại vô cùng khủng khiếp. Người tiêu dùng trở thành nạn nhân trực tiếp, đối mặt với nguy cơ bị đầu độc mỗi ngày thông qua thực phẩm bẩn, mỹ phẩm trôi nổi, thuốc giả, thực phẩm chức năng kém chất lượng…
Năm 2023, cơ quan chức năng TP.HCM phát hiện một kho chứa hàng ngàn hộp thực phẩm chức năng giả nhãn hiệu nổi tiếng như Herbalife, Omega-3... được sản xuất tại một cơ sở không phép, nguyên liệu không rõ nguồn gốc, sẵn sàng đưa ra thị trường để “đánh lừa” người tiêu dùng với lời quảng cáo chữa bệnh “thần kỳ”.
Không ít trường hợp dẫn đến hậu quả nghiêm trọng. Như vụ hàng loạt trẻ nhỏ ở Bắc Ninh năm 2018 bị nhiễm sán lợn do sử dụng thực phẩm bẩn tại trường học, gây chấn động dư luận, khiến hàng nghìn phụ huynh hoang mang. Đó không chỉ là một sai phạm về vệ sinh thực phẩm, mà còn là vết thương về niềm tin và trách nhiệm xã hội.
Không dừng lại ở đó, gian lận thương mại còn đầu độc môi trường kinh doanh và phá vỡ các chuẩn mực đạo đức xã hội. Khi những kẻ làm ăn chộp giật, trục lợi nhờ thủ đoạn lại trở thành người “thành công”, thì niềm tin vào sự tử tế, vào luật chơi công bằng sẽ dần mai một. Tâm lý “muốn sống phải gian lận” hay “thật thà thì chết” có nguy cơ len lỏi vào tư duy doanh nhân trẻ, dẫn đến sự tha hóa văn hóa kinh doanh.
PGS.TS. Đinh Trọng Thịnh, chuyên gia tài chính, cảnh báo: “Tình trạng gian lận thương mại không còn đơn lẻ, tự phát mà đang có dấu hiệu trở thành hệ thống, tổ chức bài bản. Nếu không ngăn chặn kịp thời, hậu quả không chỉ là mất thị phần, mà còn làm suy yếu nền tảng đạo đức kinh doanh – điều kiện sống còn của một nền kinh tế lành mạnh”.
Về mặt kinh tế, hành vi này gây tổn hại nghiêm trọng đến năng lực cạnh tranh quốc gia. Năm 2023, hàng loạt lô hàng sầu riêng, thanh long, gạo… của Việt Nam đã bị trả về từ Trung Quốc, EU và Nhật Bản vì vi phạm tiêu chuẩn chất lượng hoặc làm giả giấy chứng nhận xuất xứ.
Những vụ việc như vậy không chỉ khiến doanh nghiệp thiệt hại hàng tỷ đồng, mà còn khiến cả ngành hàng bị mất uy tín, khiến đối tác dè dặt, kiểm soát ngặt nghèo hơn. Một vài cá nhân có thể kiếm lời, nhưng cái mất là cả cơ hội phát triển bền vững của đất nước.
Ở góc độ quản lý nhà nước, nhiều chế tài hiện nay vẫn còn “khoan dung” với sai phạm. Nhiều doanh nghiệp sẵn sàng coi tiền phạt như một phần chi phí kinh doanh. Điển hình, năm 2024, một công ty sản xuất khẩu trang tại Hà Nội bị phát hiện dùng vải tái chế, lõi lọc cũ để bán ra thị trường với danh nghĩa “chống bụi mịn cao cấp”.
Dù bị xử phạt hơn 70 triệu đồng, nhưng chỉ trong vài tháng, họ đã thu về hơn 1,5 tỷ đồng. Với tỷ lệ "đầu tư - thu lợi" như vậy, pháp luật gần như không có sức răn đe.
Nói về vấn đề này, TS. Nguyễn Minh Phong, chuyên gia kinh tế, nhận định: “Nếu mức phạt hành chính thấp hơn lợi nhuận có thể đạt được từ gian lận, thì chính sách vô tình tạo ra ‘động lực sai lệch’. Muốn chấm dứt tình trạng này, nhất thiết phải hình sự hóa các hành vi có yếu tố lừa đảo, gây nguy hại đến cộng đồng.”
Đã đến lúc cần hành động quyết liệt và đồng bộ hơn. Không thể chỉ xử lý phần ngọn là người bán lẻ hay đại lý phân phối, mà phải điều tra, truy tố đến tận gốc các đường dây sản xuất, nhập lậu, tuồn hàng gian hàng giả. Song song với đó là việc xây dựng cơ chế truy xuất nguồn gốc toàn diện, đẩy mạnh kiểm định độc lập, ứng dụng công nghệ trong kiểm tra chất lượng hàng hóa, nhằm siết chặt từng mắt xích trong chuỗi cung ứng.
Quan trọng hơn, cần khôi phục niềm tin và văn hóa kinh doanh chân chính. Doanh nghiệp tử tế phải được bảo vệ và tôn vinh, trong khi kẻ gian trá phải bị phơi bày và trừng trị thích đáng. Chỉ khi lợi nhuận gắn liền với đạo đức và pháp luật, thị trường mới có thể phát triển lành mạnh, bền vững thay vì mãi “chữa cháy” cho những hệ lụy từ cái lợi ngắn hạn và sự buông lỏng lâu dài.
Kiên quyết lên án và xử lý tận gốc gian thương
Trước sự tràn lan của hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng, xã hội không thể tiếp tục khoan nhượng. Đã đến lúc cần một phản ứng mạnh mẽ và đồng bộ từ tất cả các lực lượng người tiêu dùng, cơ quan chức năng, doanh nghiệp chân chính, báo chí và hệ thống pháp luật.
TS. Đinh Thị Mỹ Loan, nguyên Chủ tịch Hiệp hội Các nhà bán lẻ Việt Nam cho rằng: “Gian thương không chỉ gây tổn hại kinh tế mà còn đe dọa nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng, làm xói mòn lòng tin vào thị trường nội địa. Nếu không xử lý mạnh tay và dứt điểm, hậu quả xã hội để lại là rất nặng nề.”
Trên thực tế, theo báo cáo của Ban Chỉ đạo 389 Quốc gia, trong năm 2024, lực lượng chức năng đã phát hiện hơn 42.000 vụ vi phạm liên quan đến buôn lậu, hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc, với tổng trị giá hàng hóa vi phạm lên đến gần 5.500 tỷ đồng. Đáng chú ý, nhiều vụ liên quan đến thực phẩm bẩn, thuốc giả, mỹ phẩm trôi nổi, tác động trực tiếp đến sức khỏe người tiêu dùng.
Người tiêu dùng đóng vai trò tuyến đầu trong cuộc chiến này. Việc lựa chọn các sản phẩm có nguồn gốc rõ ràng, từ doanh nghiệp uy tín, công khai quy trình sản xuất và kiểm định chất lượng là cách đơn giản nhưng hiệu quả để tự bảo vệ mình và gia đình. Bên cạnh đó, cần mạnh dạn tố cáo, phản ánh các sản phẩm nghi vấn tới cơ quan chức năng và báo chí.
Báo chí và mạng xã hội là “vũ khí” sắc bén trong việc phơi bày sai phạm. Những loạt bài điều tra như vụ “kinh doanh thuốc đông y giả tại TP.HCM năm 2023”, hay mỹ phẩm dán nhãn Hàn Quốc nhưng sản xuất chui tại Bình Dương đã tạo nên làn sóng phẫn nộ trong dư luận, buộc chính quyền địa phương vào cuộc kiểm tra, xử lý.
Tuy nhiên, chỉ phản ánh là chưa đủ. Luật pháp cần được thực thi nghiêm khắc, triệt để và có tính răn đe cao. Không chỉ xử lý người bán lẻ mà phải điều tra tận gốc các đường dây sản xuất, nhập lậu, các cá nhân và tổ chức tiếp tay. Những vụ việc nghiêm trọng cần được đưa ra xét xử công khai, minh bạch, để làm gương cho toàn xã hội.
Linh Anh