Hàng giả, hàng nhái tràn lan: Ai bảo vệ người tiêu dùng?

Trong bối cảnh thị trường ngày càng mở rộng, hàng hóa lưu thông dồi dào, người tiêu dùng Việt Nam có nhiều cơ hội lựa chọn hơn bao giờ hết. Thế nhưng, cơ hội đi kèm thách thức: hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng xuất hiện dưới nhiều hình thức ngày càng tinh vi. khi Hàng giả, hàng nhái len lỏi mọi ngõ ngách – Người tiêu dùng và doanh nghiệp sản xuất uy tín sẽ chịu thiệt hại.

Câu hỏi lớn đặt ra: Khi hàng giả ngày càng tinh vi và tràn lan, ai sẽ đứng ra bảo vệ quyền lợi chính đáng của người tiêu dùng?

Hàng giả, hàng nhái len lỏi mọi ngõ ngách – Người tiêu dùng và doanh nghiệp chịu thiệt

Vấn nạn hàng giả ở Việt Nam không còn là câu chuyện đơn lẻ mà đã trở thành một hiện tượng xã hội, lan rộng cả thị trường truyền thống và không gian số.

Theo Tổng cục Quản lý thị trường (Bộ Công Thương), năm 2024, lực lượng này đã thanh tra, kiểm tra 68.280 vụ buôn lậu, hàng giả và gian lận thương mại; phát hiện và xử lý 47.135 vụ vi phạm, trong đó chuyển 178 vụ có dấu hiệu tội phạm sang cơ quan điều tra. Tổng số thu nộp ngân sách đạt hơn 541 tỷ đồng, với trị giá hàng hóa vi phạm khoảng 425 tỷ đồng – gồm 220 tỷ đồng hàng tịch thu và 205 tỷ đồng hàng buộc tiêu hủy. Đáng chú ý, vi phạm trong thương mại điện tử chiếm 3.124 vụ, với trị giá hàng hóa vi phạm trên 34 tỷ đồng. Những con số này phản ánh tuy số vụ vi phạm có giảm nhẹ so với 2023, nhưng giá trị thiệt hại và mức độ tinh vi – đặc biệt trên môi trường mạng – đang có chiều hướng gia tăng.

Trên thị trường truyền thống, tại các chợ đầu mối, chợ lẻ hay cửa hàng vỉa hè, hàng nhái, hàng kém chất lượng được bày bán công khai với bao bì bắt mắt, giá “rẻ bất ngờ”. Trên mạng xã hội và sàn thương mại điện tử, các gian hàng mời chào “hàng hiệu giá gốc”, “khuyến mãi 70–80%” trở thành mồi câu hiệu quả. Nhiều đối tượng làm giả sử dụng công nghệ in ấn, tem nhãn, mã vạch giả, bao bì gần như giống hệt hàng chính hãng khiến người tiêu dùng khó phân biệt bằng mắt thường.

Các nhóm sản phẩm thường bị làm giả gồm mỹ phẩm, thực phẩm bảo vệ sức khỏe, dược phẩm, quần áo – giày dép nhãn hiệu, linh kiện điện tử, phụ tùng ôtô, đồ gia dụng. Một khảo sát gần đây của Hội Tiêu chuẩn và Bảo vệ Người tiêu dùng Việt Nam (VINASTAS) cho thấy có tới 35–68% người tiêu dùng từng gặp phải tình huống mua nhầm hàng giả, hàng kém chất lượng khi mua sắm trực tuyến. Con số này cho thấy thị trường đang thực sự bị “xâm lấn” bởi sản phẩm không rõ nguồn gốc.

Sự phổ biến của hàng giả khiến thị trường méo mó nghiêm trọng. Người tiêu dùng không chỉ mất tiền oan mà còn phải đối diện với rủi ro cho sức khỏe và an toàn. Các vụ ngộ độc do sử dụng thực phẩm, dược phẩm giả đã từng được ghi nhận, gây hậu quả nghiêm trọng cho cộng đồng. Cùng với đó, hàng giả “đánh cắp” niềm tin, khiến người tiêu dùng mất lòng tin vào thương mại điện tử và cả thương hiệu chính hãng. Doanh nghiệp chân chính cũng là nạn nhân khi thương hiệu bị sao chép, doanh thu sụt giảm, uy tín tổn hại, thậm chí có trường hợp phải đóng cửa. Về lâu dài, sự hoành hành của hàng giả còn khiến hàng Việt khó mở rộng ra thị trường quốc tế do thiếu niềm tin từ đối tác nước ngoài.

Quản lý còn lỏng lẻo, chế tài chưa đủ răn đe

Mặc dù các cơ quan quản lý đã triển khai nhiều chiến dịch, tổ chức thanh kiểm tra, tiêu hủy hàng vi phạm và xử phạt hành chính, nhưng hiệu quả tổng thể vẫn chưa tương xứng với mức độ nghiêm trọng của vấn đề.

Thực tế cho thấy công tác quản lý còn nhiều bất cập. Lực lượng chức năng phải đối diện khối lượng công việc khổng lồ trong khi nguồn lực còn hạn chế. Phương thức vi phạm ngày càng đa dạng như buôn bán qua mạng, livestream, gửi hàng xuyên biên giới khiến việc kiểm soát khó khăn. Dù trong năm 2024 đã có hàng chục nghìn vụ kiểm tra, vẫn tồn tại nhiều vụ việc chưa bị phát hiện kịp thời.

Khoảng trống pháp lý cũng đang bộc lộ rõ. Nhiều hành vi mới như quảng bá sai sự thật qua livestream, sử dụng KOLs tiếp thị sản phẩm giả chưa có quy định xử lý thật sự rõ ràng. Các chế tài hiện hành chủ yếu dừng ở xử phạt hành chính, mức phạt chưa tương xứng với lợi nhuận thu được từ hành vi vi phạm, dẫn tới tình trạng tái phạm. Đây là lý do nhiều chuyên gia đề xuất cần tăng nặng chế tài, mở rộng điều kiện khởi tố hình sự và quy trách nhiệm cho cả các nền tảng bán hàng trực tuyến.

Thương mại điện tử tiếp tục là “điểm nóng” khi giao dịch xuyên biên giới dễ dàng, khối lượng hàng hóa lớn có thể luân chuyển nhanh chóng, và người bán dễ dàng thay đổi thông tin gian hàng để lẩn tránh kiểm tra. Công tác giám sát, truy vết nguồn gốc còn hạn chế, trong khi sự phối hợp liên ngành giữa Quản lý thị trường, Công an, Hải quan và các nền tảng TMĐT chưa thật sự đồng bộ. Chính sự thiếu gắn kết này khiến nhiều vụ việc xử lý còn chậm trễ, bỏ lọt.

Trước thực tế đó, ngày 15/5/2025, Thủ tướng Chính phủ đã ban hành Công điện số 65/CĐ-TTg, mở đợt cao điểm đấu tranh, ngăn chặn và đẩy lùi tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả. Trong giai đoạn 15/5 – 15/6/2025 và sau đó, các lực lượng chức năng đã tăng cường kiểm tra, xử lý nhiều vụ lớn, trong đó có cả khởi tố hình sự. Theo số liệu sơ bộ, chỉ trong 6 tháng đầu năm 2025, đã có hơn 50.000 vụ vi phạm được kiểm tra, xử lý – cho thấy quyết tâm hành động mạnh mẽ, nhưng đồng thời cũng phản ánh quy mô vi phạm vẫn còn rất lớn.

Ai bảo vệ người tiêu dùng?

Trước thực trạng trên, việc bảo vệ người tiêu dùng không thể chỉ đặt lên vai lực lượng chức năng, mà cần sự tham gia của nhiều chủ thể.

Nhà nước cần nâng cấp khung pháp lý và năng lực thi hành, đặc biệt là điều chỉnh mức xử phạt để tăng tính răn đe, mở rộng điều kiện xử lý hình sự đối với các hành vi sản xuất, buôn bán thuốc chữa bệnh, thực phẩm bảo vệ sức khỏe và sữa giả – những nhóm ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe cộng đồng. Đồng thời, cần đầu tư cho hệ thống công nghệ kiểm tra, truy xuất nguồn gốc, áp dụng tem điện tử, mã QR xác thực, kết nối dữ liệu giữa các cơ quan chức năng và nền tảng số để tăng hiệu quả giám sát.

Doanh nghiệp phải chủ động ứng dụng công nghệ chống giả, minh bạch kênh phân phối chính hãng và phối hợp cung cấp thông tin khi phát hiện sản phẩm bị làm nhái. Nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội cần chịu trách nhiệm rõ ràng hơn trong việc kiểm soát gian hàng, tích hợp cơ chế xác thực người bán, siết quy trình khiếu nại và hoàn tiền, đồng thời lưu giữ bằng chứng giao dịch phục vụ điều tra.

Người tiêu dùng cũng giữ vai trò then chốt. Bằng việc nâng cao cảnh giác, ưu tiên mua hàng từ kênh phân phối chính hãng, kiểm tra thông tin bảo hành, mã truy xuất nguồn gốc, đồng thời mạnh dạn tố giác khi phát hiện sản phẩm nghi ngờ, họ có thể góp phần quan trọng vào việc ngăn chặn hàng giả. Các hiệp hội như VINASTAS cần tiếp tục làm cầu nối, giám sát, khảo sát thị trường và đại diện lên tiếng kiến nghị chính sách.

Hàng giả, hàng nhái không chỉ xâm hại quyền lợi người tiêu dùng mà còn kìm hãm sự phát triển bền vững của doanh nghiệp và cả nền kinh tế. Nếu không có giải pháp mạnh mẽ và đồng bộ, vòng luẩn quẩn hàng giả sẽ còn kéo dài. Bảo vệ người tiêu dùng cũng chính là bảo vệ sự lành mạnh, công bằng và niềm tin vào thị trường.

PV