Hàng giả, hàng nhái và những hệ lụy đối với người tiêu dùng

Vấn nạn hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng đã và đang trở thành một vấn đề nhức nhối, gây ra những hệ lụy nghiêm trọng cho nền kinh tế, xã hội và đặc biệt là sức khỏe người tiêu dùng. Với hình thức bề ngoài được sao chép tinh vi, đánh lừa người mua bằng giá thành rẻ hơn so với hàng chính hãng, nhưng ẩn chứa bên trong là chất lượng kém, thậm chí độc hại.

Thủ đoạn ngày càng tinh vi

Trong những năm qua, tình trạng buôn lậu, gian lận thương mại và hàng giả tiếp tục diễn biến phức tạp, với nhiều thủ đoạn ngày càng tinh vi. Hàng giả, hàng lậu không chỉ len lỏi vào các chợ truyền thống mà còn tràn ngập trên môi trường mạng, thương mại điện tử. Đặc biệt, các mặt hàng ảnh hưởng trực tiếp đến sức khỏe người dân như thực phẩm, mỹ phẩm, dược phẩm... đang bị làm giả, làm nhái với quy mô lớn.

Ông Đặng Văn Đức - Phó chi cục trưởng Chi cục Điều tra chống buôn lậu, Cục Hải quan (Bộ Tài chính) đánh giá, trong xu thế phát triển kinh tế, buôn lậu diễn biến rất phức tạp, tăng quy mô lẫn thủ đoạn. Hoạt động xảy ra trên hầu hết các tuyến biên giới, như biên giới Việt - Trung có rượu, dược liệu, thực phẩm đông lạnh; tuyến Việt - Lào có gỗ, khoáng sản; tuyến Việt Nam - Campuchia nổi bật là thuốc lá, mỹ phẩm. Ngoài ra các cảng biển, sân bay quốc tế và kênh bưu chính, chuyển phát nhanh cũng bị lợi dụng để buôn lậu.

Nhận diện điểm mới và khó khăn trong công tác chống buôn lậu, ông Đức cho rằng đó là giao dịch thương mại điện tử. Theo đó, lượng tờ khai điện tử làm thủ tục là nét mới. Bình quân hải quan có khoảng 50.000 tờ khai/ngày; riêng thương mại điện tử cao điểm khoảng 700.000 tờ khai/ngày, buộc cách thức quản lý phải thay đổi để phù hợp. Ngoài ra, khó khăn chung của việc chống gian lận thương mại là lợi ích của nhóm kinh doanh gian lận rất lớn, nhưng lực lượng hải quan vẫn mỏng so với thực tế phát sinh, chỉ tập trung ở các cửa khẩu.

Theo đánh giá của Ban 389 quốc gia, trong 7 tháng năm 2025, tình hình buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ diễn biến phức tạp trên phạm vi cả nước. Trong 7 tháng năm 2025, các đơn vị, địa phương bắt giữ, xử lý trên 63.000 vụ buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, gian lận thuế; thu nộp ngân sách nhà nước gần 7.700 tỷ đồng; khởi tố hình sự trên 2.000 vụ với hơn 3.000 bị can.

Trong đó, các lực lượng đã phát hiện, đấu tranh, triệt phá nhiều đối tượng buôn lậu, gian lận thương mại, vận chuyển trái phép hàng hóa, hàng cấm; nhiều đường dây, ổ nhóm, sản xuất, kinh doanh hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ với quy mô lớn, hoạt động liên tỉnh.

Mặc dù công tác đấu tranh chống buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ được thực hiện quyết liệt, phát hiện và xử lý hàng nghìn vụ việc, song theo đánh giá của Ban 389 quốc gia, tình hình buôn lậu, gian lận thương mại, hàng giả, xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ vẫn còn diễn biến hết sức phức tạp, ảnh hưởng xấu đến tình hình sản xuất kinh doanh, sức khỏe và lòng tin của người dân và doanh nghiệp.

Xói mòn niềm tin của người tiêu dùng vào chất lượng của sản phẩm

Hàng giả, hàng nhái là những sản phẩm được sao chép trái phép, vi phạm quyền sở hữu trí tuệ, được thiết kế tinh vi để lừa dối người tiêu dùng về nguồn gốc và chất lượng. Quy mô của vấn nạn này đã đạt đến mức đáng báo động trên toàn cầu. Tại Việt Nam, vấn nạn hàng giả, hàng nhái không chỉ xuất hiện tràn lan tại chợ truyền thống, cửa hàng tạp hóa mà còn nở rộ trên các nền tảng thương mại điện tử và mạng xã hội.

Theo Báo cáo của OECD/EUIPO cho thấy hàng giả đã mở rộng sang "gần như mọi khía cạnh của cuộc sống hàng ngày". Ngành thời trang và da giày chịu ảnh hưởng rất cao, chiếm 62% tổng số hàng giả bị bắt giữ, với các sản phẩm như giày dép, túi xách, đồng hồ, quần áo của các thương hiệu nổi tiếng như Nike, Adidas, Louis Vuitton bị làm giả tràn lan.

Thực phẩm và dược phẩm cũng là những ngành hàng bị ảnh hưởng nặng nề, dễ bị trà trộn và khó phân biệt bằng mắt thường, gây ra rủi ro nghiêm trọng về sức khỏe. Mỹ phẩm giả cũng rất phổ biến do lợi nhuận khổng lồ. Ngoài ra, điện tử và phụ tùng ô tô giả cũng gây ra những mối nguy hiểm lớn về an toàn. Các danh mục khác cũng bị ảnh hưởng đáng kể bao gồm đồ chơi, trò chơi, vật liệu đóng gói, thuốc lá…

Một ví dụ điển hình, từ vụ việc hoa hậu Nguyễn Thúc Thùy Tiên, Quang Linh Vlogs, Hằng Du Mục… bị khởi tố vì quảng bá, phân phối sản phẩm thực phẩm giả – kẹo rau củ Kera, dư luận cả nước không khỏi hoang mang và phẫn nộ. Vụ việc cảnh báo về thực trạng hàng giả, hàng kém chất lượng đang tràn lan ngoài thị trường.

Thành phố Hồ Chí Minh, Hà Nội và nhiều tỉnh, thành trên cả nước đang trở thành những “điểm nóng” về thực phẩm bẩn. Từ các mặt hàng không nhãn mác, không rõ nguồn gốc bán trôi nổi ngoài chợ, đến những vụ phát hiện thực phẩm nhiễm hóa chất, hàng giả trà trộn vào cả siêu thị, cửa hàng tiện lợi, khiến người dân hoang mang lo sợ.

Theo thống kê của Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), mỗi năm có hàng ngàn ca ngộ độc thực phẩm xảy ra trên cả nước. Năm 2022, cả nước xảy ra 54 vụ, 1.359 người bị ngộ độc thực phẩm, có 18 người tử vong. Năm 2023, ghi nhận 125 vụ, làm hơn 2.100 người ngộ độc thực phẩm, 28 ca tử vong. Trong 11 tháng đầu năm 2024, ghi nhận 131 vụ, làm 4.796 người ngộ độc thực phẩm, 21 trường hợp tử vong. Phần lớn các vụ việc đều liên quan đến thực phẩm không rõ nguồn gốc, không đảm bảo vệ sinh và bị pha trộn hóa chất. Với số liệu trên cho thấy số vụ và số ca ngộ độc thực phẩm mỗi năm đều tăng.

Có thể thấy, hệ lụy của hàng giả đối với người tiêu dùng là rất nghiêm trọng, thực trạng này đã làm xói mòn niềm tin của người tiêu dùng vào chất lượng và tính xác thực của sản phẩm, cũng như vào chính thương hiệu và các nền tảng bán hàng. Khi mua phải hàng giả, người tiêu dùng cảm thấy thất vọng vì bị lừa dối, dẫn đến mất lòng tin và có thể tẩy chay thương hiệu đó, dù sản phẩm chính hãng không có lỗi. Sự tràn lan của hàng giả, đặc biệt trên các sàn thương mại điện tử, khiến người tiêu dùng khó phân biệt thật giả, gia tăng sự hoài nghi và lo lắng khi mua sắm trực tuyến.  

Trong ngành thực phẩm, hàng giả có thể chứa hóa chất độc hại, nguyên liệu hết hạn, gây ngộ độc, rối loạn chức năng, thậm chí ung thư hoặc vô sinh. Dược phẩm giả không chứa hoạt chất cần thiết, chứa chất độc hại, hoặc sản xuất trong điều kiện mất vệ sinh, khiến bệnh không khỏi, nặng hơn, thậm chí gây tử vong. Mỹ phẩm giả chứa các chất asen, berili, cadmium hay thủy ngân, vi khuẩn nguy hiểm, gây kích ứng da, viêm da, bỏng hóa chất, nhiễm trùng mắt, ung thư… Phụ tùng ô tô giả có thể dẫn đến hỏng hóc động cơ, hỏng phanh, lỗi túi khí, gây tai nạn giao thông nghiêm trọng, ảnh hưởng an toàn tính mạng. Đồ điện tử giả tiềm ẩn nguy cơ cháy nổ, chập điện, đoản mạch, tuổi thọ sản phẩm ngắn, gây hỏa hoạn, điện giật, thiệt hại tài sản.  

Như vậy, vấn nạn hàng giả không chỉ gây thiệt hại lớn cho người tiêu dùng và doanh nghiệp làm ăn chân chính, mà còn làm méo mó môi trường kinh doanh, ảnh hưởng tiêu cực đến thu hút đầu tư, gây thất thu cho ngân sách Nhà nước. Do đó, các cơ quan quản lý nhà nước cần khẩn trương nâng cao chất lượng hậu kiểm, ứng dụng công nghệ, siết chặt quản lý doanh nghiệp và thiết lập cơ chế phối hợp, chia sẻ dữ liệu hiệu quả giữa các cơ quan. Về lâu dài, để ngăn chặn và đẩy lùi hàng giả, bên cạnh việc chỉnh sửa các quy định pháp luật cho phù hợp với tốc độ phát triển của nền kinh tế, cần tăng cường kiểm tra, xử lý nghiêm minh các hành vi vi phạm.

Trọng Vũ