Từ hóa đơn điện tử, phần mềm bán hàng đến kê khai thuế và kế toán, hàng triệu hộ kinh doanh đang phải làm quen với một phương thức quản lý mới. Điều khiến nhiều người e ngại không hẳn là nghĩa vụ thuế, mà là chi phí tăng lên, quy trình phức tạp và nguy cơ bị xử lý khi chưa kịp hiểu đúng quy định.
Một cửa hàng nhỏ, nhiều lớp thủ tục
Việt Nam hiện có hơn 5 triệu hộ kinh doanh, hoạt động từ bán lẻ, ăn uống, dịch vụ đến sản xuất quy mô gia đình. Đây là khu vực tạo sinh kế cho hàng triệu người, có khả năng thích ứng nhanh nhưng cũng dễ chịu tác động khi chính sách thay đổi.
Ông Bùi Anh Tuấn, Cục trưởng Cục Phát triển doanh nghiệp tư nhân và kinh tế tập thể (Bộ Tài chính), nhìn nhận một yêu cầu mới có thể không gây nhiều khó khăn đối với doanh nghiệp lớn, nơi đã có bộ phận kế toán, pháp chế và công nghệ. Nhưng khi áp dụng đồng thời cho hàng triệu hộ nhỏ, tác động có thể lớn hơn nhiều.
Theo ông Tuấn, phần lớn hộ kinh doanh không né tránh nghĩa vụ. Nỗi lo nằm ở việc phải thực hiện thế nào cho đúng trong khi nhiều yêu cầu mới xuất hiện cùng lúc. Nếu lộ trình thiếu hợp lý, quá trình chuyển đổi có thể tạo ra “cú sốc” đối với những hộ vốn có nguồn lực hạn chế.
Thực tế này thể hiện khá rõ qua câu chuyện của ông Phạm Anh Quyết, chủ một cửa hàng tạp hóa tại Hà Nội. Ngoài việc nhập hàng và bán hàng mỗi ngày, hộ kinh doanh hiện phải tìm hiểu thêm quy định về nguồn gốc hàng hóa, hóa đơn điện tử, phần mềm bán hàng, chữ ký số, thuế và kế toán.
Hàng triệu hộ kinh doanh đang phải làm quen với một phương thức quản lý mới
Không có nhân sự chuyên trách, người chủ vừa phải duy trì hoạt động kinh doanh, vừa tự cập nhật chính sách và xử lý các thủ tục phát sinh. Chỉ cần nhập sai dữ liệu, xuất thiếu hóa đơn hoặc hiểu không đúng một yêu cầu, họ có thể đối diện nguy cơ bị truy thu, xử phạt.
Ông Quyết cho biết các hộ nhỏ không ngại minh bạch doanh thu hay thực hiện nghĩa vụ thuế. Điều họ cần là quy định dễ hiểu, cách làm thống nhất và một khoảng thời gian đủ dài để làm quen trước khi áp dụng đầy đủ chế tài.
Áp lực không chỉ đến từ thủ tục mà còn nằm ở chi phí. Ông Trần Văn Quân, Chủ tịch Công ty TNHH Tư vấn Việt Nam Laws, dẫn trường hợp một hộ bán điện thoại trên sàn thương mại điện tử, doanh thu khoảng 1,5 tỷ đồng mỗi năm nhưng phải chi hơn 20 triệu đồng cho hóa đơn điện tử.
Với những hộ bán hàng giá trị nhỏ nhưng có số lượng đơn lớn, chi phí phát hành hóa đơn cho từng giao dịch có thể chiếm phần đáng kể trong lợi nhuận. Ông Quân đề xuất nghiên cứu cho phép tổng hợp theo bảng kê đối với giao dịch bán cho người tiêu dùng cuối cùng, thay vì bắt buộc xuất riêng từng hóa đơn, miễn là toàn bộ doanh thu vẫn được ghi nhận và nghĩa vụ thuế không thay đổi.
Một vướng mắc khác liên quan đến chứng từ khấu trừ thuế thu nhập cá nhân. Khi doanh nghiệp có hàng nghìn lao động, việc lập chứng từ cho từng người đòi hỏi nhiều nhân lực, thời gian và dễ phát sinh sai sót. Theo ông Quân, mã định danh cá nhân có thể được sử dụng để kết nối dữ liệu về tiền lương, thuế và bảo hiểm xã hội, từ đó giảm bớt giấy tờ mà cơ quan quản lý đã có khả năng đối chiếu trên hệ thống.
Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI, cũng cho rằng chi phí hóa đơn không thể xem là khoản nhỏ đối với hộ kinh doanh. Nhiều hộ có doanh thu tương đối nhưng biên lợi nhuận thấp; nếu chi phí tuân thủ tăng nhanh, hiệu quả kinh doanh sẽ bị thu hẹp đáng kể.
Vấn đề đặt ra vì thế không chỉ là yêu cầu hộ kinh doanh minh bạch hơn, mà còn là thiết kế phương thức tuân thủ phù hợp với quy mô và năng lực của họ. Một cửa hàng gia đình không thể ngay lập tức vận hành bộ máy kế toán, công nghệ và quản trị như một doanh nghiệp lớn.
Tạo “lực hút” để hộ kinh doanh tự chuyển đổi
Bà Nguyễn Thị Thu Hà, Phó Tổng thư ký Hội Tư vấn thuế Việt Nam, cho rằng nhóm chuyển từ thuế khoán sang kê khai cần một giai đoạn thích nghi. Trong hai năm đầu, có thể nghiên cứu không xử phạt vi phạm hành chính đối với những sai sót phát sinh trong quá trình chuyển đổi.
Cơ chế này không đồng nghĩa miễn thuế. Hộ kinh doanh vẫn phải nộp đủ số thuế phát sinh và tiền chậm nộp theo quy định, nhưng được giảm nguy cơ bị xử phạt khi lỗi xuất phát từ việc chưa quen với phương thức quản lý mới.
Phần lớn hộ kinh doanh với nỗi lo nằm ở việc phải thực hiện thế nào cho đúng
Theo bà Hà, nếu chỉ bổ sung nghĩa vụ mà không giảm chi phí thực hiện, chính sách sẽ khó đi vào cuộc sống. Hỗ trợ cần hướng tới những khoản chi cụ thể như phần mềm, hóa đơn điện tử, chữ ký số, kế toán và tư vấn thuế, thay vì chỉ dừng ở hoạt động tuyên truyền.
Hội Tư vấn thuế Việt Nam đề nghị nâng ngưỡng doanh thu áp dụng phương pháp tính thuế trên thu nhập lên mức tương đương với doanh nghiệp siêu nhỏ trong lĩnh vực thương mại. Đối với giao dịch qua sàn thương mại điện tử hoặc nền tảng có chức năng đặt hàng, thanh toán, hộ kinh doanh có thể được miễn trách nhiệm xuất hóa đơn nếu sàn đã khấu trừ, nộp thuế thay và truyền đầy đủ dữ liệu giao dịch cho cơ quan thuế.
Đề xuất này nhằm tránh tình trạng cùng một giao dịch phải trải qua nhiều lớp ghi nhận và thủ tục trong khi dữ liệu đã nằm trên hệ thống của nền tảng. Tuy nhiên, để thực hiện, trách nhiệm cung cấp thông tin, khấu trừ và đối soát của sàn phải được quy định rõ ràng.
Nhóm hộ vừa vượt ngưỡng chịu thuế cũng cần được hỗ trợ riêng bởi đây là thời điểm chi phí tuân thủ có thể tăng đột ngột. Hội Tư vấn thuế Việt Nam đề xuất nghiên cứu cơ chế không chịu thuế giá trị gia tăng đối với 1 tỷ đồng doanh thu đầu tiên của những hộ thuộc nhóm này, tránh tình trạng chỉ vừa vượt ngưỡng nhưng toàn bộ doanh thu lập tức trở thành căn cứ tính thuế.
Ở góc nhìn rộng hơn, TS Nguyễn Đình Cung, nguyên Viện trưởng Viện Nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương, cho rằng cải cách không nên chỉ xoay quanh ngưỡng doanh thu hay phương pháp tính thuế. Điều cần thay đổi trước tiên là cách nhìn về hộ kinh doanh.
Hộ kinh doanh là một mô hình tổ chức sản xuất, kinh doanh hợp pháp, không phải hình thức tạm thời hay “doanh nghiệp chưa trưởng thành” cần bị xóa bỏ. Vì vậy, không nên dùng chỉ tiêu, mệnh lệnh hành chính hoặc áp lực thanh tra, kiểm tra để buộc các hộ chuyển thành doanh nghiệp.
Theo ông Cung, chuyển đổi bền vững phải được tạo ra bằng “lực hút” thay vì “lực đẩy”. Khi mô hình doanh nghiệp mang lại lợi ích lớn hơn chi phí và rủi ro tuân thủ, người kinh doanh sẽ chủ động lựa chọn. Muốn vậy, việc thành lập và vận hành doanh nghiệp phải đơn giản, an toàn hơn, đồng thời mở ra cơ hội rõ ràng trong tiếp cận vốn, đất đai, công nghệ và thị trường.
Định hướng này đang được đặt ra trong quá trình xây dựng chính sách phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa. Một trong những phương án được nghiên cứu là dành nhóm hỗ trợ riêng cho hộ chuyển đổi thành doanh nghiệp, giảm tối đa chi phí tuân thủ trong giai đoạn đầu.
Mô hình công ty trách nhiệm hữu hạn một thành viên dành cho doanh nghiệp siêu nhỏ do một cá nhân làm chủ cũng được đề xuất với cơ cấu quản trị và phương pháp tính thuế đơn giản hơn. Nếu được thiết kế phù hợp, đây có thể là bước chuyển tiếp giúp hộ kinh doanh tiếp cận mô hình doanh nghiệp mà không phải ngay lập tức gánh một bộ máy quản trị quá sức.
Minh bạch doanh thu và thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế là yêu cầu cần thiết. Nhưng để hơn 5 triệu hộ kinh doanh có thể tuân thủ và lớn lên, chính sách cần dễ hiểu, chi phí thực hiện phải tương xứng với quy mô và sai sót trong giai đoạn chuyển đổi cần được nhìn nhận hợp lý. Khi lợi ích của việc chuyển đổi đủ lớn và rủi ro đủ thấp, hộ kinh doanh sẽ tự tìm đến mô hình phù hợp thay vì phải chuyển đổi vì sức ép hành chính.
Anh Đào