Từ thế kỷ XVI, tại làng Hòa Liễu (Hải Phòng), một lời thề được cất lên không phải để cầu tài lộc hay chiến thắng, mà để ràng buộc con người với sự liêm chính. Hội Minh Thề không chỉ là một nghi lễ cổ truyền, mà là một mô hình kiểm soát quyền lực bằng danh dự - thứ mà mọi xã hội hiện đại vẫn đang đi tìm.
Trong lịch sử dân tộc Việt Nam, có nhiều lễ hội gắn với niềm tin, mùa màng, chiến công hay tín ngưỡng. Nhưng chỉ có một lễ hội mà nội dung cốt lõi không phải là cầu xin thần linh ban phước, mà là tự đặt mình dưới sự phán xét của thần linh và cộng đồng.
Đó là Hội Minh Thề, được tổ chức tại làng Hòa Liễu, huyện Kiến Thụy, Hải Phòng - nơi mà từ hàng trăm năm trước, con người đã hiểu rằng sự bền vững của một cộng đồng không nằm ở sự giàu có, mà nằm ở sự liêm chính.
Nguồn gốc của Hội Minh Thề gắn với vai trò của Vũ Thị Ngọc Toàn, Thái Hoàng Thái Hậu triều Nhà Mạc. Khi bà về vùng đất Hòa Liễu vào giữa thế kỷ XVI, nơi đây vẫn là một vùng đất nghèo khó, nhiễm mặn, đời sống người dân bấp bênh. Bà không chỉ bỏ tiền tu tạo chùa chiền, mua ruộng cúng Tam Bảo, mà còn cùng dân làng lập ra một bản hịch - Hịch văn Minh Thề - để ràng buộc đạo đức cộng đồng. Nội dung bản hịch rất rõ ràng: ai lấy của công làm việc công thì được thần linh phù hộ, ai tham lam lấy của công làm của tư thì xin thần linh trừng phạt.
Thoạt nhìn, đó có thể chỉ là một lời thề mang màu sắc tâm linh. Nhưng nếu nhìn sâu hơn, đó là một thiết chế xã hội tinh vi. Bởi vì điều mà Hội Minh Thề nhắm đến không phải là hành vi, mà là nguồn gốc của hành vi: lòng tham. Luật pháp có thể trừng phạt con người khi họ phạm tội, nhưng luật pháp không thể hiện diện trong mọi khoảnh khắc mà lòng tham nảy sinh. Hội Minh Thề đã giải quyết khoảng trống đó bằng cách đưa sự giám sát vào bên trong con người, biến lương tâm thành một “người quan sát vô hình”.
Trong mọi xã hội, tham nhũng không bắt đầu từ hành động, mà bắt đầu từ sự tự cho phép. Khi một người lần đầu tiên lấy thứ không thuộc về mình, họ còn cảm thấy sợ hãi.
Nhưng nếu không có một rào cản đủ mạnh, nỗi sợ đó sẽ phai dần, và điều từng bị xem là sai trái sẽ trở thành bình thường. Hội Minh Thề được tạo ra để ngăn chặn quá trình “bình thường hóa cái sai” đó ngay từ đầu. Khi một người đã đứng trước thần linh và cộng đồng để thề sống liêm chính, họ không chỉ sợ bị trừng phạt, mà còn sợ phản bội chính lời thề của mình.
Điểm sâu sắc nhất của Hội Minh Thề nằm ở chỗ nó không phải là một mệnh lệnh từ trên xuống, mà là một cam kết từ bên trong cộng đồng. Không phải vua hay quan đứng ra áp đặt lời thề, mà chính dân làng cùng nhau thiết lập và cùng nhau chứng kiến lời thề đó.
Điều này tạo ra một dạng kiểm soát quyền lực mà khoa học chính trị hiện đại gọi là “trách nhiệm giải trình xã hội”. Người nắm giữ quyền lực không chỉ chịu trách nhiệm trước cấp trên, mà còn chịu trách nhiệm trước cộng đồng, trước những người mà quyền lực của họ có ảnh hưởng trực tiếp.
Ở đây, danh dự trở thành một thiết chế mạnh không kém gì pháp luật. Pháp luật dựa trên sự trừng phạt, còn danh dự dựa trên sự tự trọng. Pháp luật chỉ can thiệp khi vi phạm đã xảy ra, còn danh dự ngăn vi phạm xảy ra ngay từ trong ý nghĩ. Một xã hội chỉ dựa vào pháp luật để chống tham nhũng sẽ luôn phải chạy theo để xử lý hậu quả. Nhưng một xã hội xây dựng được văn hóa danh dự sẽ ngăn chặn tham nhũng ngay từ gốc rễ.
Điều đáng chú ý là Hội Minh Thề không tách rời đời sống thực tế, mà gắn liền với các thiết chế kinh tế và xã hội cụ thể. Những thửa ruộng được cúng cho chùa, những phần ruộng được chia cho dân cày, những nguồn lợi được dùng làm quỹ công ích – tất cả đều là tài sản chung. Và chính vì có tài sản chung, cộng đồng cần một cơ chế để bảo vệ nó. Hội Minh Thề trở thành một “hợp đồng đạo đức”, trong đó mọi thành viên đều cam kết không xâm phạm lợi ích chung.
Nếu nhìn dưới góc độ hiện đại, Hội Minh Thề là một dạng “thể chế mềm” không có lực lượng cưỡng chế, không có hình phạt pháp lý cụ thể, nhưng có sức mạnh ràng buộc rất lớn. Sức mạnh đó đến từ niềm tin và sự đồng thuận. Khi một cộng đồng cùng tin rằng liêm chính là điều thiêng liêng, thì sự liêm chính sẽ trở thành chuẩn mực, chứ không còn là ngoại lệ.
Trong bối cảnh hiện nay, khi cuộc đấu tranh chống tham nhũng đang được đẩy mạnh, Hội Minh Thề gợi ra một bài học quan trọng: chống tham nhũng không thể chỉ là cuộc chiến của các cơ quan chức năng, mà phải là một quá trình xây dựng văn hóa. Pháp luật có thể tạo ra nỗi sợ, nhưng chỉ văn hóa mới tạo ra sự tự giác. Một hệ thống có thể trở nên trong sạch hơn khi có nhiều cơ chế giám sát, nhưng sẽ trở nên bền vững hơn khi những người trong hệ thống coi sự liêm chính là một phần của bản sắc.
Hội Minh Thề tồn tại suốt hàng trăm năm không phải vì có một bộ máy cưỡng chế mạnh, mà vì nó tạo ra một niềm tin mạnh. Niềm tin rằng của công là thiêng liêng. Niềm tin rằng danh dự quan trọng hơn lợi ích trước mắt. Và quan trọng nhất, niềm tin rằng quyền lực không phải là đặc quyền để hưởng lợi, mà là trách nhiệm phải được thực hiện một cách liêm chính.
Trong một thế giới mà các thiết chế ngày càng phức tạp, Hội Minh Thề nhắc nhở một chân lý giản dị: không có hệ thống nào có thể thay thế hoàn toàn lương tâm con người. Mọi cơ chế kiểm soát quyền lực, dù tinh vi đến đâu, cuối cùng vẫn phụ thuộc vào phẩm chất của những người vận hành nó. Và phẩm chất đó không thể được tạo ra chỉ bằng luật lệ, mà phải được nuôi dưỡng bằng văn hóa, niềm tin và danh dự.
Hơn bốn thế kỷ đã trôi qua, lời thề ở Hòa Liễu vẫn vang vọng như một thông điệp vượt thời gian: quyền lực chỉ thực sự chính danh khi nó được đặt dưới sự giám sát của lương tâm. Và một xã hội chỉ thực sự bền vững khi sự liêm chính không còn là nghĩa vụ bị ép buộc, mà trở thành lựa chọn tự nhiên của mỗi con người.
Đình Sáng