Hợp nhất BCTC nên hay không nên?

Khi sáp nhập tổ chức tín dụng có cần hợp nhất báo cáo tài chính là vấn đề mà cổ đông và nhà đầu tư hết sức quan tâm.

Từ những năm 2010 trở lại đây là thời kỳ đỉnh điểm của giai đoạn tín dụng tăng trưởng nóng, đẩy nợ xấu lên cao và Chính phủ phải đưa ra Đề án xử lý nợ xấu. Theo đó, các cuộc sáp nhập ngân hàng liên tục diễn ra, qua đó đã phản ánh phần nào những thành quả đạt được trong việc xử lý nợ xấu cùng hệ lụy từ việc sáp nhập tổ chức tín dụng và việc hợp nhất báo cáo tài chính. Khiến số ngân hàng thương mại giảm mạnh.

Cụ thể về số lượng ngân hàng thương mại (sau những cuộc sáp nhập) giảm từ 42 xuống còn 34 ngân hàng. Đặc biệt nhiều ngân hàng còn trong diện bị mua lại với giá 0 đồng gồm: GPBank, CBBank và Oceanbank và 1 ngân hàng bị kiểm soát đặc biệt là DongABank. Việc sáp nhập nhằm tái cơ cấu hệ thống ngân hàng, xử lý nợ xấu sau thời gian dài tăng trưởng nóng khiến một số ngân hàng bị loại khỏi hệ thống như: Habubank, TinNghiaBank, Ficombank, Phương Nam…

Những cuộc sáp nhập trong thời gian này cần nhắc tới những thương vụ như: Ngân hàng SCB, TinNghiaBank và Ficombank sáp nhập thành SCB. Habubank sáp nhập vào SHB; Tổng Công ty tài chính cổ phần Dầu khí Việt Nam (PVFC) và Western Bank sáp nhập thành PVcomBank; DaiABank sáp nhập vào HDBank, MHB sáp nhập vào BIDV, MDBank sáp nhập vào MSB, Phương Nam sáp nhập vào Sacombank.

Theo đó, những cuộc sáp nhập đã có những thành công nhất định, tuy nhiên những hệ lụy mà nó đem lại là không hề nhỏ. Khi những bài học nhãn tiền vẫn còn đó, gần đây nhất là vụ án liên quan giữa Tập đoàn Vạn Thịnh Phát và SCB, các số liệu từ cơ quan điều tra cho thấy một mê cung quan hệ giữa các pháp nhân đẩy SCB vào thế bị kiểm soát đặc biệt. Đáng chú ý là theo số liệu từ báo cáo tài chính hợp nhất của đơn vị này lại có nhiều điểm sai khác với thực tế. Cụ thể là kết quả của cơ quan điều tra ghi nhận thực trạng tài chính của SCB tại thời điểm 30/06/2017 với tỷ lệ nợ xấu đến 20.92%, trong khi SCB báo cáo chỉ có 0.61%; tỷ lệ an toàn vốn riêng lẻ CAR là 6.5% trong khi SCB báo cáo là 10.06%; tỷ trọng dư nợ cho vay bất động sản/tổng dư nợ là 62.95% trong khi con số SCB báo cáo chỉ có 55%...Kết quả kiểm toán độc lập xác định, tại ngày 30/09/2022, SCB âm vốn chủ sở hữu đến 443,769 tỉ đồng, lỗ lũy kế 464,547 tỉ đồng. Có thể ví SCB là hệ lụy của thương vụ sáp nhập thành công nhưng sau đó là câu chuyện thao túng nhằm lũng đoạn ngân hàng.

Có thể thấy, sau sáp nhập và hợp nhất báo cáo tài chính của ngân hàng yếu kém vào khiến các ngân hàng nhận tái cơ cấu mở rộng được quy mô, mạng lưới và số lượng nhân sự. Thế nhưng, vấn đề phía sau đó là làm sao xử lý được nợ xấu và minh bạch ngân hàng. Trước những hệ lụy và từ nhu cầu thực tiễn từ các cuộc sáp nhập, nên khi Luật Các tổ chức tín dụng (sửa đổi) được thông qua có điều khoản “mở” khi cho phép “Không phải hợp nhất báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại được chuyển giao bắt buộc”; “Được loại trừ ngân hàng thương mại được chuyển giao bắt buộc khi tính tỷ lệ an toàn vốn hợp nhất”,…

Đồng tình về việc không hợp nhất báo cáo tài chính từ kinh nghiệm ở các ngân hàng sáp nhập trước đó. PGS.TS. Đinh Trọng Thịnh - Chuyên gia kinh tế nhận định, nếu nhập báo cáo tài chính của ngân hàng yếu kém vào ngân hàng mẹ thì hoạt động của các ngân hàng này sẽ không thể hiện đúng hết sức mạnh cũng như hoạt động của mình. Còn nếu tách riêng ra, có thể thấy rõ ngân hàng yếu kém gặp vấn sự cố nào và có thể đưa ra phương án xử lý dễ dàng, có thể phân biệt rõ hoạt động của ngân hàng yếu kém tốt hay không tốt sau quá trình tái cơ cấu.

Tuy nhiên theo TS. Nguyễn Trí Hiếu - Chuyên gia tài chính ngân hàng lại cho rằng, nếu ngân hàng nhận sở hữu 100% ngân hàng yếu kém, trong báo cáo hợp nhất mà không đem khoản lỗ của ngân hàng con vào, đó là điểm “cọc cạch”. Xét về mặt pháp lý, ngân hàng nhận đang sở hữu 100% ngân hàng yếu kém thì phải hợp nhất tất cả bảng cân đối kế toán của ngân hàng yếu kém vào. Bây giờ, luật cho phép không hợp nhất thì sẽ đi ngược với nguyên tắc kế toán của Việt Nam và trên thế giới. Đặc biệt, nếu ngân hàng yếu kém vẫn tiếp tục lỗ, không hạch toán vào ngân hàng nhận thì sẽ rất mâu thuẫn.

Như vậy, việc hợp nhất hay không hợp nhất là câu chuyện được cả cơ quan quản lý, ngân hàng, cổ đông và nhà đầu tư hết sức quan tâm. Dù Luật tổ chức tín dụng đã nêu rõ, “Không phải hợp nhất báo cáo tài chính của các ngân hàng thương mại được chuyển giao bắt buộc”. Tuy nhiên cần nghiên cứu căn cứ trên tình hình thực tế và trên cơ sở những mặt được và mất để thực hiện.

Trong đó, mặt lợi là có thể tách bạch hoạt động của 2 ngân hàng, nhưng nếu không hợp nhất báo cáo tài chính, có nghĩa là ngân hàng mẹ chỉ tham gia vào hoạt động quản trị của ngân hàng yếu kém. Cũng có thể ngầm hiểu là ngân hàng lớn đang đầu tư vào ngân hàng nhỏ, không làm mất pháp nhân của ngân hàng yếu kém như các trường hợp trước đây. Vấn đề còn nằm ở chỗ minh bạch trong nghiệp vụ kế toán, đầu tư vốn. Thêm vào đó, một số quy định đưa ra còn nhằm tạo sự hấp dẫn khi ngân hàng nhận xử lý ngân hàng yếu kém.

Luật Các tổ chức tín dụng (sửa đổi) đề cập đến một số quyền lợi cho ngân hàng nhận chuyển giao bắt buộc như bán và phát hành cổ phần cho nhà đầu tư nước ngoài, không cần hợp nhất báo cáo tài chính, nới lỏng một số tỷ lệ an toàn và vay tái cấp vốn với lãi suất ưu đãi. Những điều kiện thuận lợi này có thể hỗ trợ ngân hàng nhận chuyển giao bắt buộc tiếp cận nguồn vốn lớn hơn để phục vụ việc tái cơ cấu ngân hàng yếu kém, nhưng việc này phải được giám sát chặt chẽ để đảm bảo việc sử dụng nguồn vốn đúng mục đích./.

Hải Bình