Khi 'tay trong' ngân hàng tiếp tay rửa tiền

Vụ án rửa tiền gần 30.000 tỷ đồng vừa được Công an TP Đà Nẵng triệt phá không chỉ hé lộ quy mô khổng lồ của dòng tiền phi pháp, mà còn gióng lên hồi chuông báo động về “lỗ hổng” trong hệ thống ngân hàng. Đáng lo ngại hơn, một số nhân viên ngân hàng là những người vốn được xem là “người gác cửa” lại trở thành mắt xích tiếp tay cho tội phạm.

Khi cơ chế kiểm soát chỉ còn “hình thức”

Theo điều tra, đối tượng cầm đầu đã dùng căn cước công dân giả để lập gần 200 doanh nghiệp “ma” và mở hơn 600 tài khoản ngân hàng, qua đó hợp thức hóa dòng tiền bất hợp pháp với tổng giá trị lên tới 30.000 tỷ đồng, trong đó có khoảng 300 tỷ đồng ngoại tệ.

Chỉ riêng tại Đà Nẵng, hàng chục doanh nghiệp “ma” đã được dựng lên trong vòng vài tháng, với dòng tiền luân chuyển hàng nghìn tỷ đồng qua các chi nhánh ngân hàng địa phương mà không bị phát hiện.

Những con số và tình tiết này không chỉ phản ánh mức độ tinh vi của tội phạm tài chính, mà còn cho thấy các lớp kiểm soát nội bộ của ngân hàng, từ thẩm định pháp nhân, xác minh khách hàng cho tới giám sát giao dịch đều bị vô hiệu hóa.

Thực tế, trong nhiều năm gần đây, hệ thống ngân hàng đã rót không ít nguồn lực vào việc xây dựng quy trình phòng chống rửa tiền: đào tạo nhân viên, triển khai phần mềm sàng lọc giao dịch, lập bộ phận tuân thủ chuyên trách.

Thế nhưng, khi đi vào thực tế, phần lớn biện pháp ấy vẫn chỉ dừng lại ở bề nổi. Việc xác minh khách hàng chủ yếu dựa vào một vài bộ giấy tờ tùy thân vốn hoàn toàn có thể làm giả, trong khi thiếu sự kết nối và đối chiếu chéo với dữ liệu của cơ quan thuế, đăng ký kinh doanh, công chứng hay thậm chí là thông tin từ tòa án, thi hành án.

Ở khâu giám sát, nhiều ngân hàng vẫn có xu hướng chú ý đến các khoản giao dịch vượt ngưỡng nhất định, mà bỏ qua bức tranh tổng thể. Trong khi đó, tội phạm tài chính lại ngày càng tinh vi: chia nhỏ dòng tiền, luân chuyển qua hàng loạt tài khoản trung gian, xoay vòng liên tục giữa ngân hàng trong nước và quốc tế, rút – nộp nhanh trong vài giờ để né mọi cảnh báo.

Trong vụ án lần này, chỉ trong một ngày, hàng trăm tỷ đồng đã được chuyển lòng vòng qua nhiều ngân hàng, khiến hệ thống báo cáo gần như “tê liệt”. Chính sự lạc nhịp này khiến các cơ chế phòng chống rửa tiền trở nên vô hiệu, chẳng khác nào “đếm cát trên sa mạc”.

Đáng lo ngại hơn, cơ chế kiểm soát không chỉ yếu kém về kỹ thuật mà còn bị “làm mềm” bởi con người. Áp lực chỉ tiêu huy động, doanh số tín dụng và hoa hồng khiến một bộ phận nhân viên, thậm chí cả quản lý, dễ dàng nhắm mắt bỏ qua các dấu hiệu bất thường.

Một hợp đồng tiền gửi lớn, một khách hàng chi tiêu mạnh tay, hay một doanh nghiệp đột ngột có dòng tiền dồi dào… đều được ưu tiên phục vụ thay vì đặt câu hỏi. Khi lợi nhuận ngắn hạn được coi trọng hơn rủi ro dài hạn, hệ thống giám sát chẳng khác nào “tường thành bằng giấy”.

Hệ quả là những dòng tiền bất hợp pháp vẫn dễ dàng “lọt lưới”, len lỏi vào thị trường tài chính, vừa tiếp sức cho tội phạm, vừa bóp méo môi trường kinh doanh chân chính. Và khi sự kiểm soát chỉ còn mang tính hình thức, điều nguy hiểm nhất chính là niềm tin vào hệ thống tài chính bị bào mòn từng ngày.

Vụ án lần này đặt ra yêu cầu cấp thiết: ngân hàng không thể chỉ chạy theo tăng trưởng mà bỏ quên trách nhiệm phòng chống rửa tiền. Tuân thủ không thể là “gánh nặng”, mà phải trở thành giá trị cốt lõi trong quản trị ngân hàng. Người phát hiện giao dịch bất thường cần được ghi nhận như một thành tích, trong khi hành vi bỏ qua quy trình vì chạy theo chỉ tiêu phải bị xử lý nghiêm khắc.

Sự phối hợp liên ngành cũng cần được cải thiện. Khi dữ liệu giữa ngân hàng, cơ quan thuế và công an chưa được chia sẻ theo thời gian thực, việc phát hiện doanh nghiệp bất thường hay luồng tiền đáng ngờ sẽ luôn đi sau một bước. Một “đường dây nóng” kết nối ba bên là điều kiện cần thiết để chủ động sàng lọc, thay vì chỉ truy vết sau khi hàng chục nghìn tỷ đồng đã “chảy” ra ngoài.

Công nghệ và văn hóa tuân thủ là bức tường chống tội phạm tài chính

Giải pháp không thể chỉ dừng ở việc khởi tố vài cá nhân vi phạm, bởi điều đó giống như “chữa cháy” sau khi đám cháy đã bùng phát. Bài học quan trọng, như nhiều chuyên gia ngân hàng nhấn mạnh, là phải xây dựng một hệ thống phòng thủ chủ động, không thể bị phá vỡ từ bên trong.

Theo TS. Cấn Văn Lực, cố vấn cấp cao BIDV, việc ứng dụng công nghệ mới không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu bắt buộc. Trí tuệ nhân tạo, phân tích dữ liệu lớn và hệ thống cảnh báo sớm cần được triển khai đồng bộ, cho phép giám sát dòng tiền theo mạng lưới tài khoản, mối quan hệ giữa khách hàng và đối tác, thay vì chỉ nhìn từng giao dịch đơn lẻ. Nhờ vậy, những thủ đoạn “xé nhỏ, gom lại”, “xoay vòng liên ngân hàng” hay “rút – nạp liên tục” sẽ bị phát hiện ngay từ gốc.

Bên cạnh công nghệ, yếu tố con người vẫn là then chốt. Danh sách cảnh báo nội bộ cần được tự động kích hoạt đối với những doanh nghiệp có dấu hiệu bất thường như thay đổi đại diện pháp luật liên tục, mở hàng loạt tài khoản trong thời gian ngắn hoặc có giao dịch đáng ngờ với các “thiên đường thuế”.

Ông Nguyễn Trí Hiếu, chuyên gia tài chính cảnh báo: “Nếu không có cơ chế luân chuyển cán bộ định kỳ và bảo vệ người tố giác, thì nguy cơ ‘nội ứng’ vẫn còn nguyên, thậm chí chính nhân viên ngân hàng sẽ trở thành mắt xích quan trọng giúp dòng tiền bẩn lọt lưới”.

Ở tầm vĩ mô, Nhà nước cần coi phòng chống rửa tiền là một trụ cột trong chiến lược phát triển tài chính – ngân hàng, tương tự như ổn định vĩ mô hay tăng trưởng tín dụng. Ngân hàng Nhà nước cũng từng thừa nhận trong nhiều báo cáo rằng, khoảng trống pháp lý và sự thiếu kết nối dữ liệu giữa các ngành từ thuế, công an, hải quan đến đăng ký kinh doanh chính là “khe hở” lớn nhất.

Chỉ khi dữ liệu được chia sẻ, công nghệ được ứng dụng và văn hóa tuân thủ trở thành kim chỉ nam cho toàn ngành, thì hệ thống ngân hàng mới đủ sức kháng cự trước những tội phạm tài chính ngày càng tinh vi, biến ảo.

Quang Anh