Các doanh nghiệp năng lượng tái tạo đang gánh khoản nợ lớn dẫn đến liên tục chậm thanh toán gốc và lãi trái phiếu, nên việc vận hành dự án sớm ngày nào sẽ có ý nghĩa quan trọng giúp doanh nghiệp nhanh chóng giải tỏa được thua lỗ, nợ nần tuy vậy việc ‘hòa lưới’ vẫn còn nhiều vướng mắc.
Doanh nghiệp điện tái tạo chìm đắm trong nợ nần
Những năm trước đây đầu tư điện gió và điện mặt trời từng là lĩnh vực tiềm năng thu hút cả nhà đầu tư trong và ngoài nước. Nhưng những thay đổi chính sách với dự án không kịp vận hành thương mại trước hạn 11/2021 để hưởng giá ưu đãi trong 20 năm, khiến kết quả kinh doanh nhiều đơn vị ảm đạm. Ngoài ra, một số đơn vị còn cho biết thời gian qua, Tổng công ty Điện lực Việt Nam chậm thanh toán tiền điện cũng gây thêm áp lực tài chính cho doanh nghiệp.
Nhìn chung, các doanh nghiệp năng lượng tái tạo đều có nợ phải trả lớn gấp nhiều lần vốn chủ sở hữu, có những trường hợp lên đến gần chục lần vốn chủ sở hữu. Gánh nặng tài chính lớn nhưng tình hình kinh doanh đa số đều bết bát. Nhiều doanh nghiệp thua lỗ triền miên từ hàng chục đến hàng trăm tỉ đồng.
Nhiều nhà đầu tư điện tái tạo gặp khó
Theo một báo cáo mới đây của VIS Rating thông tin, năng lượng tái tạo là một trong ba nhóm ngành chiếm tỷ trọng lớn trong số 175.000 tỷ đồng trái phiếu chậm trả gốc và lãi, con số trên mới chỉ tính đến tháng 9 năm nay và nhóm này chỉ xếp sau bất động sản và xây dựng. Tỷ lệ trái phiếu chậm thanh toán của các doanh nghiệp năng lượng tái tạo cũng trong nhóm đứng đầu thị trường, ở mức gần 25%.
Cũng theo dự đoán của VIS Rating thì tổng giá trị trái phiếu chậm trả gốc và lãi sẽ chạm mốc 195.000 tỷ đồng vào cuối năm nay. Phần lớn vẫn đến từ các ngành đang gặp khó khăn là bất động sản, xây dựng và năng lượng tái tạo. Sang 2024, tổ chức này kỳ vọng các chính sách giảm lãi suất và các biện pháp hỗ trợ cấp vốn sẽ phát huy hiệu quả, giúp giảm bớt áp lực thanh khoản cho các doanh nghiệp kể trên.
Theo đó, vòng xoáy nợ nần của các doanh nghiệp điện gió, mặt trời đang diễn biến xấu dẫn đến liên tục chậm thanh toán gốc lãi trái phiếu. Vậy con số thống kế của 12 doanh nghiệp năng lượng tái tạo có nợ phải trả cao nhất (số liệu trên chỉ thống kê các doanh nghiệp có huy động vốn qua kênh trái phiếu) cụ thể như sau: Điện gió Trung Nam Đắk Lắk 1 có số nợ phải trả là 12.000 tỷ đồng, trong khi lợi nhuận sau thuế âm 390 tỷ đồng; BB Power Holdings nợ phải trả ở mức 11.000 tỷ đồng và có lợi nhuận sau thuế âm 377 tỷ đồng; Điện Gia Lai có lợi nhuận sau thuế đạt 111 tỷ đồng nhưng nợ phải trả ở mức hơn 10.500 tỉ đồng; ngoài ra danh sách thống kê còn có Phong điện Yang Trung, BCG Energy; Năng lượng Hồng Phong 1; Xuân Thiện Đắk Lắk; Ea Súp 5; Phong điện la Pết Đak Đoa 1, 2; Điện gió Hòa Đông 2; Công Nghiệp Năng lượng Ninh Thuận là những đơn vị có lợi nhuận sau thuế “èo ọt” nhưng số nợ phải trả lên đến cả nghìn tỷ đồng.
Đáng chú ý là Công ty cổ phần BCG Energy báo cáo Sở Giao dịch chứng khoán Hà Nội (HNX) về việc chậm thanh toán lãi hai lô trái phiếu tổng giá trị 2.500 tỷ đồng, phát hành từ tháng 4-5/2021. Tổng tiền lãi chậm thanh toán khoảng 176 tỷ đồng. Doanh nghiệp này cho biết đang chuẩn bị phương án đàm phán với nhà đầu tư về thời hạn mới và dự kiến trả trước ngày 31/12. Đây cũng là lần thứ sáu trong suốt hai tháng qua, BCG Energy chậm trả lãi trái phiếu. Riêng với lô trái phiếu trị giá 1.000 tỷ đồng, công ty cũng trễ hẹn thanh toán dự kiến ba lần. Hồi cuối tháng 10, BCG Energy hẹn trả lãi vào ngày 1/11. Gần một tuần sau, lịch trả lãi bị dời sang ngày 10/11. Sau đó hai ngày, công ty tiếp tục dời sang 30/11 nhưng vẫn không thực hiện được.
Cũng chậm thanh toán, Công ty cổ phần Điện gió Trung Nam Đắk Lắk 1 đang nợ hơn 51 tỷ đồng tiền lãi của ba lô trái phiếu có tổng giá trị lưu hành hơn 2.500 tỷ đồng. Công ty cho biết chưa nhận được tiền bán điện của tháng 9 như dự kiến nên chỉ có thể trả trước 9,8 tỷ đồng tiền lãi và nợ số tiền còn lại. Theo đó, BCG Energy và Trung Nam Đắk Lắk 1 là hai trong số nhiều doanh nghiệp thuộc ngành năng lượng tái tạo vướng vào vòng xoáy nợ nần thời gian qua. Tính từ tháng 6 đến nay, thị trường ghi nhận 15 doanh nghiệp chậm thanh toán nghĩa vụ trái phiếu, xin khất nợ, thay đổi kỳ trả lãi và điều chỉnh lãi suất cho hàng chục lô trái phiếu. Phần lớn trong số đó là các doanh nghiệp thuộc hệ sinh thái Trung Nam Group.
Bên cạnh đó, không chỉ các trái chủ mà các ngân hàng cũng chật vật đòi nợ nhóm doanh nghiệp này. Mới đây, Agribank đấu giá khoản nợ 1.200 tỷ đồng của chủ dự án điện gió Phong Điện 1 (Bình Thuận). Theo Hiệp hội điện gió và mặt trời Bình Thuận và 36 nhà đầu tư lĩnh vực này, nợ xấu từ 34 dự án điện gió và điện mặt trời trong hệ thống ngân hàng có thể lên đến 58.000 tỷ đồng.
Nhiều tiềm năng phát triển nhưng doanh nghiệp đầu tư vẫn gặp khó
Theo nghiên cứu của World Bank năm 2021, Việt Nam có tiềm năng phát triển năng lượng tái tạo rất lớn. Tuy nhiên việc phát triển các nguồn điện này ở Việt Nam hiện nay vẫn còn chậm so với tốc độ tăng trưởng của ngành điện toàn cầu. Trong quá trình định hướng, xây dựng chính sách phát triển nguồn điện tái tạo, các nhà quản lý gặp phải nhiều khó khăn, thách thức về phương án sử dụng đất, nguồn vốn, đấu nối vào lưới điện quốc gia, giải tỏa công suất, về hạn chế trong việc tiếp cận công nghệ mới và hiệu quả kinh tế, về nguồn dự phòng, về cơ chế chính sách,…
Theo ông Nguyễn Văn Vy - Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam (VEA) từng chia sẻ, Việt Nam là nước có tiềm năng lớn trong phát triển năng lượng tái tạo. Riêng với điện mặt trời, tổng tiềm năng kỹ thuật điện mặt trời của Việt Nam khoảng 434 nghìn MW (trong đó: điện mặt trời quy mô lớn mặt đất khoảng 309 nghìn MW; trên mặt nước khoảng 77 nghìn MW; trên mái nhà khoảng 48 nghìn MW). Nhờ chính sách khuyến khích phát triển các dự án điện mặt trời tại Quyết định 11/2017/QĐ-TTg và Quyết định 13/2020/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ, điện mặt trời đã có các bước phát triển vượt bậc. Tính đến cuối năm 2022 tổng công suất nguồn điện mặt trời của Việt Nam là 16.545 MW (trong đó có 8.904 MW công suất điện mặt trời tập trung và 7.641 MW điện mặt trời mái nhà).
Chỉ ra những bất cập trong phát triển các dự án điện mặt trời, đại diện VEA cho rằng Quyết định 13/2020/QĐ-TTg của Thủ tướng Chính phủ về cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời tại Việt Nam quy định một số dự án điện mặt trời nối lưới và các dự án điện mặt trời mái nhà đáp ứng các điều kiện được áp dụng biểu giá hỗ trợ (giá FIT) khi đưa vào vận hành thương mại đến ngày 31/12/2020. Bộ Công Thương nghiên cứu hoàn chỉnh cơ chế đấu thầu các dự án điện mặt trời để áp dụng từ năm 2021. Thế nhưng, từ đầu năm 2021, các dự án điện mặt trời không được áp dụng biểu giá FIT, trong khi cơ chế đấu thầu chưa được ban hành.
Quy định hệ thống điện mặt trời mái nhà có công suất không quá 1MW, áp dụng chung cho các hộ gia đình và các DN là chưa hợp lý. “Điều này dẫn đến nhiều cơ quan, doanh nghiệp có diện tích mái của công trình xây dựng lớn, có thể xây dựng điện mặt trời với công suất lớn hơn để cấp điện cho cầu của mình cũng không được xây dựng, gây nên lãng phí tài nguyên và nguồn lực…” - Phó Chủ tịch VEA khẳng định.
Mặt khác, theo quy định tại Luật Điện lực, các dự án điện trước khi được đưa vào khai thác cần được cấp giấy phép hoạt động điện lực. Tuy nhiên, theo thống kê từ Bộ Công Thương, đến nay đã có nhiều chủ đầu tư điện tái tạo đã nộp hồ sơ đàm phán giá, nhưng chưa nộp hồ sơ cấp phép. Bộ Công Thương cho rằng, việc hoàn thiện hồ sơ pháp lí còn chưa được các chủ đầu tư quan tâm đúng mức. Từ đó dẫn tới việc chậm trễ trong khâu chuẩn bị và nộp hồ sơ cho cơ quan có thẩm quyền.
Theo ông Trần Minh Tiến chủ đầu tư dự án điện gió ở tỉnh Quảng Trị thông tin: doanh nghiệp dự án điện tái tạo gặp rất nhiều khó khăn trong khâu thủ tục, pháp lí. Đó là lí do dẫn đến việc chậm trễ đấu nối công suất điện lên lưới. Cụ thể là thời gian qua, doanh nghiệp đã nhiều lần gửi công văn xin đấu nối công suất điện gió lên lưới quốc gia, nhưng vì vướng một số vấn đề về quy hoạch, nên doanh nghiệp vẫn chưa thể thực hiện được điều này. Sau khi lãnh đạo Chính phủ có công văn chỉ đạo gỡ khó cho các dự án điện gió, chúng tôi sẽ gửi hồ sơ dự án ngay lập tức. Hiện nay, chúng tôi đang rất cần tiền để giải toả nợ nần, mà đến giờ chưa có doanh thu, mỗi tháng lãi suất rất lớn. Do vậy, tâm lí của nhà đầu tư luôn mong muốn làm sao nhanh nhất có thể vận hành được dự án.
Theo đó có thể nhìn nhận hiện nay các chủ đầu tư dự án điện tái tạo đang vướng ở hai vấn đề gồm: chủ trương đầu tư - mặc dù lãnh đạo Chính phủ chỉ đạo các tỉnh gỡ khó cho doanh nghiệp, nhưng hiện nay, mỗi tỉnh áp dụng mỗi khác. Lấy ví dụ như ở Quảng Trị, tỉnh đã gia hạn đầu tư cho doanh nghiệp, nhưng ở Gia Lai đến bây giờ vẫn chưa làm được điều này vì đòi hỏi doanh nghiệp phải chứng minh tài chính, năng lực đầu tư - mặc dù doanh nghiệp đã thực hiện xong dự án rồi.
Tiếp đến là vướng ở việc quy hoạch hết hạn, việc này đã được Phó Thủ tướng Trần Hồng Hà chỉ đạo Bộ Công Thương tư vấn cho các địa phương có các dự án điện tái tạo xây dựng trên địa bàn làm theo luật định. Nhưng bộ còn hướng dẫn chung chung, khiến địa phương ngần ngại. Bởi rất khó gia hạn các dự án điện tái tạo theo quy định của Quy hoạch điện VIII, bởi trong Quy hoạch điện VIII, việc gia hạn chỉ áp dụng với nhiệt điện, chứ không có điện gió.
Tiếp đến là vấn đề liên quan đến “điểm nghẽn” truyền tải điện, lý giải về việc đến năm 2030 không phát triển thêm ĐMT, ông Phạm Nguyên Hùng, Phó Cục trưởng Cục Điện lực và NLTT (Bộ Công Thương) cho hay, Dự thảo Quy hoạch điện VIII bản mới nhất sẽ bổ sung 726MW ĐMT tập trung, trong đó hơn 400MW đã xong, 300MW đang làm dở; còn hơn 1.600MW đã có quy hoạch nhưng chưa đầu tư có thể được đẩy ra sau năm 2030.
Theo TS Nguyễn Anh Tuấn, truyền tải điện đang là “điểm nghẽn” lớn. Ông cho rằng trong bối cảnh nguồn lực của EVN có hạn, cần có chính sách, cơ chế để xã hội hóa đầu tư, khuyến khích tư nhân đầu tư vào truyền tải điện. Đề cập đến Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Điện lực, trong đó đã cho phép tư nhân tham gia đầu tư truyền tải, TS Nguyễn Anh Tuấn cho biết, đến nay chưa có hướng dẫn chi tiết về vấn đề này, nhất là về giá truyền tải, quản lý chi phí đầu tư, quản lý Nhà nước trong kiểm soát, đảm bảo an ninh lưới truyền tải khi cho tư nhân đầu tư.
GS.TSKH Nguyễn Mại, Chủ tịch Hiệp hội DN đầu tư nước ngoài (VAFIE) đề nghị, Tổng Công ty Truyền tải điện Quốc gia cần kiến nghị để cho nhà đầu tư tư nhân đầu tư truyền tải điện, kể cả đường dây quốc gia, trừ vùng an ninh quốc phòng. Trước tiên có thể triển khai truyền tải tại từng địa phương, dựa vào đấy triển khai rộng rãi tại 5, 7 địa phương. Chủ tịch VAFIE cũng cho rằng, sau khi có Quy hoạch điện VIII sẽ có vấn đề cần phải tiếp tục tính toán, tháo gỡ. Riêng với Bộ Công Thương cần quan tâm đến vấn đề thị trường hoá điện năng. “Kế hoạch 5 năm 2015 - 2020 đã nói về cơ chế thị trường nhưng nay Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) vẫn độc quyền. Về dài hạn, các Bộ cần tham mưu về cơ chế chính sách” - Chủ tịch VAFIE đề nghị./.
Hải Bình