Báo cáo mới nhất từ Kiểm toán Nhà nước cho thấy hàng loạt tồn tại trong việc xây dựng khung giá điện, vận hành thị trường điện cạnh tranh và điều chỉnh chi phí trong hoạt động sản xuất – truyền tải điện tại Việt Nam.
Theo đó, một trong những điểm đáng chú ý là việc hợp nhất giá điện giữa Nhà máy Nhiệt điện Vĩnh Tân 4 và Vĩnh Tân 4 mở rộng không có cơ sở pháp lý rõ ràng. Đồng thời, các nguyên tắc mà Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) sử dụng để xây dựng khung giá bán buôn điện năm 2022–2023 không hề được quy định trong văn bản của Bộ Công Thương.
Ngoài ra, EVN đã sử dụng lãi suất tiền gửi dự kiến của năm tính toán (năm N) thay vì số liệu của năm N–2 để xác định giá truyền tải – trái với Thông tư 02/2017/TT-BCT. Việc này có thể dẫn đến giá điện không phản ánh đúng chi phí thực tế.
Kiểm toán Nhà nước cũng chỉ ra hiệu suất hoạt động rất thấp của nhiều nhà máy. Cụ thể, Nhà máy Nhiệt điện Duyên Hải 3 Mở rộng chỉ vận hành 6,5% công suất trong năm 2022 và 30% trong năm 2023. Một số đơn vị như EVNGENCO2, EVNNPT còn ghi nhận tỷ lệ điện tự dùng và tổn thất điện vượt mức cho phép, làm tăng chi phí sản xuất.
Bên cạnh đó, công tác xây dựng định mức kinh tế kỹ thuật, kế hoạch sửa chữa lớn tại các đơn vị thành viên EVN bị đánh giá là thiếu căn cứ thực tiễn, khiến nhiều kế hoạch sửa chữa không được hoàn thành đúng hạn, ảnh hưởng tới việc đàm phán giá điện cho những năm sau.
Nhiều vấn đề về giá điện được Kiểm toán Nhà nước chỉ ra
Kiểm toán Nhà nước nhận định hiện còn khoảng trống pháp lý lớn trong kiểm soát chi phí đầu tư và giá mua điện. Các nhà máy không sử dụng vốn nhà nước hiện không bị ràng buộc bởi quy định kiểm soát tổng mức đầu tư – yếu tố quan trọng trong tính toán giá bán điện. Điều này tiềm ẩn nguy cơ đội giá đầu vào.
Ngoài ra, chưa có chế tài với các nhà máy chậm trễ trong việc lập hồ sơ đàm phán hợp đồng mua bán điện. Việc huy động điện phục vụ an ninh năng lượng cũng chưa có tiêu chí và quy trình rõ ràng. Các khúc mắc trong thanh toán tiền điện với nhà máy thủy điện nhỏ đến nay vẫn chưa được giải quyết.
Mặc dù thị trường điện cạnh tranh đã được triển khai hơn 10 năm, Kiểm toán Nhà nước đánh giá rằng nhiều nhà máy điện lớn như thủy điện đa mục tiêu hay dự án BOT vẫn chưa tham gia thị trường đúng nghĩa. EVN, thông qua Công ty Mua bán điện, tiếp tục giữ vai trò chủ đạo trong giao dịch, làm giảm tính cạnh tranh và minh bạch giá.
Đáng chú ý, Bộ Công Thương và Cục Điều tiết điện lực (nay là Cục Điện lực) vẫn chưa ban hành văn bản hướng dẫn phương pháp đàm phán giá điện trong trường hợp phải huy động vì mục tiêu an ninh năng lượng. Khung giá bán buôn điện năm 2023 cũng chưa được phê duyệt, khiến thị trường vận hành trong tình trạng thiếu căn cứ pháp lý.
Từ những phát hiện trên, Kiểm toán Nhà nước kiến nghị hoàn thiện khung pháp lý về xây dựng và điều chỉnh giá điện. Trong đó, cần minh bạch hóa chi phí đầu vào, kiểm soát tổng mức đầu tư, chi phí sửa chữa bảo trì và xây dựng tiêu chí rõ ràng cho việc huy động – thanh toán điện từ các nhà máy không thuộc EVN. Đồng thời, cần tăng cường vai trò giám sát chủ động của cơ quan điều tiết, thay vì chỉ dựa vào báo cáo từ EVN.
Lê Phong