Chính sách thuế liên tục được sửa đổi, bổ sung, trong khi nhiều quy định nằm rải rác ở luật, nghị định và thông tư. Theo luật sư, điều người nộp thuế cần không chỉ là một kho văn bản, mà là những chỉ dẫn đủ rõ để biết trường hợp của mình phải làm gì, thực hiện ở đâu và trong thời hạn nào.
Xung quanh những khó khăn của người dân, doanh nghiệp khi tra cứu và áp dụng chính sách thuế, phóng viên đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TGS (Đoàn luật sư Hà Nội) về cách hạn chế nguy cơ dùng nhầm quy định đã hết hiệu lực, đồng thời nâng cao hiệu quả hỗ trợ người nộp thuế trên môi trường số.
Chính sách thuế liên tục được sửa đổi, bổ sung, trong khi nhiều quy định nằm rải rác ở luật, nghị định và thông tư.
Đừng bắt đầu bằng việc đọc dàn trải
Phóng viên: Thưa luật sư, trước một hệ thống luật, nghị định và thông tư thường xuyên được cập nhật, người không có chuyên môn pháp lý nên bắt đầu từ đâu để xác định đúng quy định áp dụng cho trường hợp của mình?
Luật sư: Điều đầu tiên không phải là đọc thật nhiều văn bản, mà là xác định chính xác vấn đề mình đang gặp phải. Nếu bắt đầu bằng việc đọc luật, nghị định và thông tư một cách dàn trải, người nộp thuế rất dễ bị ngợp, thậm chí hiểu sai quy định.
Trước hết, cần nhận diện đúng giao dịch và nghĩa vụ có thể phát sinh. Chẳng hạn, đó là thuế thu nhập cá nhân khi chuyển nhượng bất động sản, thuế đối với hoạt động kinh doanh trực tuyến, thuế thu nhập doanh nghiệp hay vấn đề về hóa đơn, chứng từ. Đồng thời, người nộp thuế phải xác định mình thuộc nhóm đối tượng nào. Khi khoanh đúng vấn đề, phạm vi văn bản cần tra cứu sẽ thu hẹp đáng kể.
Bước tiếp theo là xác định thời điểm phát sinh giao dịch hoặc nghĩa vụ thuế. Cùng một loại giao dịch nhưng diễn ra ở những thời điểm khác nhau có thể chịu sự điều chỉnh của các quy định khác nhau. Trong bối cảnh chính sách thường xuyên được sửa đổi, mốc thời gian đôi khi quyết định việc áp dụng quy định cũ hay mới.
Sau đó, phải kiểm tra văn bản còn hiệu lực hay đã được sửa đổi, bổ sung, thay thế hoặc bãi bỏ. Không nên tìm thấy một quy định có vẻ phù hợp rồi áp dụng ngay. Người nộp thuế cũng cần chú ý thời điểm có hiệu lực và điều khoản chuyển tiếp.
Về nguồn thông tin, nên ưu tiên các kênh chính thức của cơ quan thuế, sau đó đối chiếu với văn bản gốc và các văn bản sửa đổi, bổ sung liên quan. Nếu vẫn còn vướng mắc, người dân, doanh nghiệp có thể liên hệ bộ phận hỗ trợ người nộp thuế. Với giao dịch có giá trị lớn, cấu trúc phức tạp hoặc tiềm ẩn nguy cơ truy thu, xử phạt và tranh chấp, nên tìm đến luật sư hoặc đơn vị tư vấn thuế chuyên nghiệp.
Có thể ghi nhớ một trình tự ngắn gọn: xác định đúng giao dịch, đúng loại thuế, đúng thời điểm; kiểm tra hiệu lực của văn bản; sau đó đối chiếu quy định sửa đổi và hướng dẫn áp dụng.
Phóng viên: Khi một chính sách được quy định trong nhiều văn bản và đã qua nhiều lần sửa đổi, người dân, doanh nghiệp cần kiểm tra những gì để tránh áp dụng nhầm quy định cũ?
Luật sư: Điều cần tránh nhất là sử dụng ngay kết quả đầu tiên tìm thấy trên mạng mà không kiểm chứng. Không ít bài viết, tài liệu hướng dẫn hoặc văn bản ban hành từ nhiều năm trước vẫn tiếp tục được chia sẻ. Nếu không kiểm tra, người nộp thuế có thể vô tình dựa vào quy định đã hết hiệu lực hoặc đã bị sửa đổi.
Trước hết, phải xác định văn bản còn hiệu lực toàn bộ, hết hiệu lực toàn bộ hay chỉ hết hiệu lực một phần; điều, khoản dự định áp dụng có bị sửa đổi, bổ sung hoặc thay thế hay không.
Với người không có chuyên môn pháp lý, văn bản hợp nhất là công cụ tra cứu hữu ích vì nội dung của văn bản gốc và các lần sửa đổi được trình bày tương đối liền mạch. Tuy nhiên, văn bản hợp nhất chỉ phục vụ việc tra cứu, không phải văn bản có giá trị pháp lý độc lập thay thế các văn bản được hợp nhất. Khi cần xác định căn cứ pháp lý chính xác, nhất là đối với vấn đề phức tạp, vẫn phải đối chiếu văn bản gốc và văn bản sửa đổi tương ứng.
Người nộp thuế cũng cần đọc kỹ điều khoản thi hành ở cuối văn bản. Phần này quy định thời điểm có hiệu lực, thời điểm áp dụng và cách xử lý chuyển tiếp. Với giao dịch phát sinh trong giai đoạn chuyển từ chính sách cũ sang chính sách mới, đây có thể là căn cứ quyết định văn bản nào được áp dụng.
Ngoài ra, phải chú ý thứ bậc pháp lý. Nếu các quy định có nội dung khác nhau, cần xác định văn bản nào có hiệu lực pháp lý cao hơn. Trường hợp các văn bản do cùng một cơ quan ban hành cùng điều chỉnh một vấn đề, cần xem văn bản ban hành sau có sửa đổi hoặc thay thế quy định trước đó hay không.
Trước khi sử dụng một quy định về thuế, người dân có thể tự kiểm tra bằng năm câu hỏi: Văn bản còn hiệu lực không? Điều khoản cần áp dụng đã bị sửa đổi hay chưa? Quy định mới có hiệu lực từ ngày nào? Trường hợp của mình có thuộc diện chuyển tiếp không? Quy định đó có phù hợp với văn bản có hiệu lực pháp lý cao hơn không?
Người nộp thuế không nhất thiết phải nhớ toàn bộ hệ thống pháp luật, nhưng cần biết mình đang sử dụng đúng văn bản, đúng phiên bản, đúng thời điểm và đúng đối tượng áp dụng.
Luật sư Nguyễn Văn Tuấn – Giám đốc Công ty Luật TGS (Đoàn luật sư Hà Nội)
Từ cung cấp văn bản sang cung cấp lời giải
Phóng viên: Ngành Thuế đang đẩy mạnh chuyển đổi số và hỗ trợ người nộp thuế. Theo luật sư, cần cải thiện cách cung cấp thông tin như thế nào để những quy định phức tạp trở thành hướng dẫn dễ hiểu cho từng trường hợp cụ thể?
Luật sư: Ngành Thuế đã có những bước tiến đáng ghi nhận trong chuyển đổi số. Tuy nhiên, về truyền thông chính sách, cần chuyển mạnh hơn từ tư duy “cung cấp văn bản” sang “cung cấp giải pháp”.
Việc có thể truy cập hàng nghìn văn bản trên một hệ thống chưa đồng nghĩa với việc người dân có thể hiểu và áp dụng đúng. Điều họ cần không chỉ là biết văn bản nào điều chỉnh vấn đề, mà còn phải biết trường hợp của mình cần làm gì, thực hiện ở đâu, vào thời điểm nào và chuẩn bị giấy tờ gì.
Các nền tảng thông tin nên được tổ chức theo từng nhóm người nộp thuế hoặc từng tình huống thực tế, thay vì chủ yếu đi theo cấu trúc luật, nghị định, thông tư. Có thể xây dựng hướng dẫn riêng cho người bán hàng trực tuyến, hộ kinh doanh, người chuyển nhượng bất động sản, người cho thuê tài sản, doanh nghiệp mới thành lập hay doanh nghiệp xuất nhập khẩu. Sau khi người dùng xác định nhóm của mình, hệ thống sẽ lần lượt chỉ ra nghĩa vụ phát sinh, cách tính, thời hạn kê khai, hồ sơ cần chuẩn bị, phương thức nộp và các rủi ro cần lưu ý.
Thông tin pháp luật cũng cần được trực quan hóa bằng sơ đồ quy trình, bảng so sánh quy định cũ và mới, đồ họa, video ngắn hoặc bộ câu hỏi - đáp. Thay vì yêu cầu người dân đọc hàng chục trang hướng dẫn, hệ thống có thể đưa ra một lộ trình rõ ràng: thuộc trường hợp nào, phải thực hiện nghĩa vụ gì, chuẩn bị hồ sơ ra sao, nộp ở đâu, thời hạn bao lâu và chậm thực hiện sẽ gặp rủi ro gì.
Một yêu cầu quan trọng khác là cảnh báo kịp thời khi chính sách thay đổi. Nếu người dùng đang xem một quy định cũ, hệ thống cần thông báo văn bản đó đã được sửa đổi, văn bản mới có hiệu lực từ ngày nào và nội dung nào đã thay đổi. Cách làm này sẽ hạn chế tình trạng thông tin cũ vẫn tiếp tục được chia sẻ rộng rãi và bị sử dụng nhầm.
Ngành Thuế cũng có thể phát triển trợ lý ảo và công cụ tra cứu thông minh, cho phép người dùng mô tả tình huống bằng ngôn ngữ đời thường. Hệ thống sẽ đặt thêm câu hỏi để làm rõ, xác định nghĩa vụ có thể phát sinh, rồi dẫn tới đúng quy định, biểu mẫu, thủ tục và cơ quan thực hiện.
Về lâu dài, công cụ số có thể hỗ trợ ước tính nghĩa vụ thuế từ dữ liệu người dùng cung cấp và trích dẫn trực tiếp căn cứ pháp lý đang có hiệu lực. Tuy nhiên, phải có cơ chế kiểm soát chặt chẽ: hiển thị rõ nguồn và thời điểm cập nhật dữ liệu; phân biệt thông tin tham khảo với kết luận pháp lý; đồng thời chuyển người dùng tới cán bộ thuế hoặc chuyên gia khi tình huống vượt quá khả năng xử lý tự động.
Thông tin giữa các kênh cũng phải thống nhất. Mỗi khi chính sách thay đổi, hệ thống cần cho biết rõ văn bản nào được sửa đổi, nội dung thay đổi, thời điểm có hiệu lực và nhóm người nộp thuế chịu tác động.
Mục tiêu của chuyển đổi số không nên dừng ở việc đưa thủ tục lên môi trường điện tử, mà phải giúp người dân tiếp cận pháp luật bằng ngôn ngữ họ có thể hiểu và sử dụng. Khi đó, người nộp thuế không phải tự đi qua một “rừng” văn bản để tìm câu trả lời, mà có thể bắt đầu từ chính tình huống của mình và được dẫn tới đúng nghĩa vụ, đúng thủ tục, đúng thời hạn, đúng căn cứ pháp lý.
Phóng viên: Xin cảm ơn luật sư!
Quang Anh