Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao nhận định dự thảo Nghị định về điều kiện thu giữ tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu còn chưa sát thực tế, bởi “nhà ở duy nhất” có thể là biệt thự, nhà cao tầng trị giá hàng chục tỷ đồng kèm quyền sử dụng đất. Nếu không quy định chặt chẽ, điều khoản này dễ trở thành “lá chắn” hợp pháp để bên bảo đảm lợi dụng né tránh việc thu giữ tài sản.
Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã tiếp nhận và tổng hợp ý kiến đóng góp từ nhiều bộ, ngành đối với Dự thảo Nghị định về điều kiện thu giữ tài sản bảo đảm của khoản nợ xấu. Trong đó, Bộ Tư pháp và Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao đề nghị làm rõ phạm vi điều chỉnh, đồng thời cụ thể hóa quy định tại Điểm đ, Khoản 2, Điều 198a của Luật Các tổ chức tín dụng.
Thay “”nhà ở duy nhất” bằng “chỗ ở duy nhất”
Bộ Tư pháp cho rằng tài sản bảo đảm có thể thuộc sở hữu của cá nhân, vợ chồng, hộ gia đình hoặc tổ chức, song dự thảo hiện mới tập trung vào trường hợp của cá nhân.
Phía Ngân hàng Nhà nước giải trình, phạm vi điều chỉnh đã được xác định nhằm vừa bảo đảm an sinh xã hội, vừa tuân thủ nguyên tắc tôn trọng cam kết và thỏa thuận trong giao dịch dân sự.
Một trong những vấn đề gây nhiều tranh luận nhất nằm ở Điều 3 về giải thích từ ngữ. Định nghĩa “nhà ở duy nhất” và “công cụ lao động chủ yếu hoặc duy nhất” đang có sự chồng chéo với các khái niệm trong Luật Nhà ở 2023. Bộ Nội vụ đề nghị cần rà soát, tránh mâu thuẫn và đặc biệt phải làm rõ khái niệm “nhà ở duy nhất”, bởi thực tế có những trường hợp sở hữu nhưng không sinh sống thường xuyên, hoặc mới chuyển nhượng quyền sở hữu.
Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao cũng nhận định dự thảo chưa bao quát đầy đủ tình huống, khi “nhà ở duy nhất” có thể là biệt thự, nhà cao tầng trị giá hàng chục tỷ đồng gắn với quyền sử dụng đất. Do vậy, việc thu giữ cần gắn với điều kiện bảo đảm cuộc sống tối thiểu. Viện cũng kiến nghị bổ sung cả “quyền sử dụng đất duy nhất” vào phạm vi điều chỉnh để tránh vướng mắc trong thực tiễn.
Ngoài ra, Bộ Tư pháp đề nghị loại bỏ các khái niệm trừu tượng khó đo lường như “ổn định”, “lâu dài”, “thường xuyên”. Tiếp thu ý kiến này, Ngân hàng Nhà nước đã chỉnh lý, quy định rõ: “Chỗ ở duy nhất là chỗ ở hợp pháp thuộc sở hữu của cá nhân, nơi có đăng ký thường trú hoặc tạm trú, và nếu bị thu giữ, người đó không còn chỗ ở khác”.
Đối với “công cụ lao động chủ yếu hoặc duy nhất”, Bộ Tư pháp cho rằng cách diễn đạt hiện tại còn mơ hồ, chưa phù hợp với cả cá nhân lẫn tổ chức. Thay vì khái niệm chung chung, Bộ đề xuất dùng cụm từ “tài sản đang là nguồn tạo ra thu nhập chủ yếu”.
Ngân hàng Nhà nước đã tiếp thu, chỉnh lý lại: “Công cụ lao động chủ yếu hoặc duy nhất là động sản có giá trị không quá 120 triệu đồng, được sử dụng làm phương tiện sinh sống hoặc tạo thu nhập chủ yếu cho cá nhân. Nếu bị thu giữ, người đó không còn đủ thu nhập tối thiểu tương ứng với mức lương tối thiểu vùng”.
Theo cơ quan soạn thảo, điểm mấu chốt là tính “chủ yếu” và “duy nhất” phải được hiểu theo nghĩa: nếu mất đi công cụ lao động này, bên bảo đảm không còn nguồn thu nhập đủ để trang trải mức sống tối thiểu.
Nếu không quy định chặt chẽ, điều khoản này dễ trở thành “lá chắn” hợp pháp để bên bảo đảm lợi dụng né tránh việc thu giữ tài sản.
Phân loại tài sản bảo đảm gắn với an sinh xã hội
Điều 4 của Dự thảo Nghị định về thu giữ tài sản bảo đảm cho khoản nợ xấu đã nhận nhiều góp ý chi tiết từ các bộ, ngành, nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý và bảo đảm tính khả thi trong thực tế.
Bộ Công an cho rằng chỗ ở hợp pháp không chỉ giới hạn ở nhà ở mà có thể bao gồm tàu, thuyền, phương tiện di chuyển hoặc các hình thức chỗ ở hợp pháp khác theo luật. Vì vậy, cơ quan này đề nghị sửa đổi quy định tại điểm a, khoản 1, Điều 4 theo hướng: “Tài sản bảo đảm không phải là chỗ ở hợp pháp duy nhất của bên bảo đảm”, để bảo đảm tính bao quát và chặt chẽ.
Viện Kiểm sát Nhân dân Tối cao kiến nghị bổ sung điều kiện và cơ chế pháp lý cho các trường hợp tài sản bảo đảm là nơi ở duy nhất hoặc nguồn thu nhập chính của vợ chồng, hộ gia đình. Theo cơ quan này, cần có quy định rõ ràng để bảo vệ an sinh của đối tượng yếu thế, đồng thời ngăn chặn việc lợi dụng khái niệm “chỗ ở duy nhất” nhằm trì hoãn nghĩa vụ trả nợ.
Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn cùng Bộ Tài nguyên và Môi trường cũng lưu ý đến vấn đề xác thực và cơ chế xử lý tài sản bảo đảm. Các cơ quan này đề nghị bổ sung hướng dẫn cụ thể cho tình huống tài sản được khai báo là nhà ở duy nhất nhưng thực tế chủ sở hữu vẫn có thêm bất động sản khác, nhằm quy định rõ trách nhiệm xác minh và xử lý thông tin sai lệch, tránh phát sinh khiếu nại, tranh chấp.
Tiếp thu các ý kiến, Ngân hàng Nhà nước đã chỉnh lý khoản 1, Điều 4 theo hướng phân nhóm rõ ràng. Theo đó, dự thảo xác định hai loại tài sản: tài sản gắn với an sinh xã hội (chỗ ở duy nhất, công cụ lao động duy nhất) và các loại tài sản còn lại. Cả hai nhóm chỉ được phép thu giữ khi đáp ứng đầy đủ các điều kiện tại điểm a, b, c, d, đ, khoản 2, Điều 198a của Luật Các tổ chức tín dụng (sửa đổi, bổ sung năm 2025).
Thanh Cao