Ngành dịch vụ bán lẻ Việt Nam trước cơ hội và thách thức mới

Tiềm năng, cơ hội cho ngành bán lẻ tại Việt Nam trong năm 2022 và trên con đường phía trước được dự báo còn rất lớn nhưng thách thức cũng không hề nhỏ. Ngành bán lẻ đã và đang sẵn sàng có những giải pháp đối đầu với khó khăn và giành lấy cơ hội để bứt phá tăng trưởng.

Phóng viên Thương Trường đã có cuộc trao đổi với TS. Đinh Thị Mỹ Loan - Chủ tịch Danh dự, Hiệp hội các nhà bán lẻ Việt Nam, Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam để có thêm những nhận định phân tích cụ thể hơn về những cơ hội và thách thức này.

PV: Thưa bà, nền kinh tế nước ta năm qua phải hứng chịu những ảnh hưởng nặng nề từ đại dịch Covid-19. Tuy vậy, nhiều ngành nghề, lĩnh vực vẫn có bước tăng trưởng đột phá. Bà nhận định ra sao về những cơ hội của ngành bán lẻ trong năm qua?

TS. Đinh Thị Mỹ Loan: Năm 2021 vừa đi qua với nhiều biến động, nhiều thách thức, đặc biệt là sự bùng phát trở lại và kéo dài, với biến chủng mới nâng cấp nguy hại của đại dịch Covid-19, đã làm sức chống chịu và nguồn lực của Nhà nước, doanh nghiệp và người dân giảm sút. Bước vào năm mới 2022, nền kinh tế nước ta nói chung và ngành dịch vụ bán lẻ Việt Nam nói riêng đang đối mặt với những khó khăn và nhiều thách thức mới chưa từng có. Về mặt vĩ mô, cộng đồng doanh nghiệp mong muốn Nhà nước tiếp tục có nhiều chính sách kịp thời để chỉ đạo phát triển kinh tế, sản xuất kinh doanh thực hiện mục tiêu kép “đẩy lùi bệnh dịch và phát triển kinh tế”, thích ứng an toàn, linh hoạt, kiểm soát hiệu quả dịch bệnh và kỳ vọng, kinh tế Việt Nam sẽ được phục hồi trong bối cảnh bình thường mới trong năm 2022 và tương lai.

Từ nhiều năm nay, Việt Nam luôn được đánh giá là một trong các thị trường bán lẻ sôi động và hấp dẫn đầu tư nhất thế giới.  Báo cáo “Đề án tái cơ cấu ngành Công Thương giai đoạn 2021 – 2030” của Bộ Công Thương vừa công bố cho biết, theo đánh giá của các tổ chức quốc tế như UNIDO, WB, INCENTRA, UN CONTRADE và EU-Vietnam Business Network (EVBN), thị trường trong nước hiện nay liên tục được mở rộng, xếp thứ 3 trong khu vực ASEAN (sau Indonesia và Thái Lan) về quy mô bán lẻ và thương mại điện tử.

Ngành bán lẻ đã phát triển mạnh mẽ và tiếp tục duy trì là ngành có tốc độ tăng trưởng cao (trung bình 11,5%/năm) (ngoại trừ năm 2021 do ảnh hưởng của Covid-19 ngành bán buôn, bán lẻ giảm 0,21% so với năm trước). Tổng mức bán lẻ trong GDP tăng từ 55,24% năm 2011 lên 78,88% năm 2020 và đóng góp lớn giá trị gia tăng vào GDP (từ 8,5% năm 2011 lên 11,7% năm 2020), góp phần chuyển dịch cơ cấu nền kinh tế theo hướng gia tăng tỉ trọng các ngành công nghiệp và dịch vụ. Cùng với các con số ấn tượng, ngành dịch vụ bán lẻ còn nỗ lực và đạt nhiều kết quả trong phát triển thương hiệu sản phẩm Việt Nam với niềm “tự hào hàng Việt”,  tỉ lệ hàng hóa Việt Nam qua hệ thống phân phối - bán lẻ luôn đạt trên 80%.

Mạng lưới bán lẻ Việt Nam có sự biến chuyển theo hướng văn minh hiện đại với số lượng siêu thị và trung tâm thương mại tăng gần 2 lần trong 10 năm qua (từ 638 siêu thị và 116 trung tâm thương mại năm 2010 lên 1.163 siêu thị và 250 trung tâm thương mại vào năm 2020 ) và hầu như không thay đổi đối với hệ thống chợ các loại (năm 2011 là 8.550 và năm 2020 là 8.581).

Một điểm sáng nữa của thị trường bán lẻ Việt Nam là sự vươn mình mạnh mẽ của thương mại điện tử, đặc biệt là trong bối cảnh Đại dịch Covid-19.  Tốc độ tăng trưởng bình quân giai đoạn 2011-2020 đạt cao, 27%/năm và tăng hơn 2 lần trong 5 năm qua (từ 5 tỉ USD năm 2016 lên 11,8 tỉ USD năm 2020), chiếm xấp xỉ 7% quy mô thị trường bán lẻ trong nước, cao nhất trong nhóm các nước ASEAN (tỉ lệ này tại các quốc gia khác trong khu vực gồm Indonesia, Malaysia, Singapore, Thái Lan lần lượt là: 2,9%, 2,7%, 3,2%, 2,7%).

Thương mại điện tử đã góp phần đưa Việt Nam trở thành một trong những thị trường thu hút đầu tư của nước ngoài và có tốc độ tăng trưởng cao nhất thế giới và trong nhóm 3 quốc gia hàng đầu của ASEAN cùng với Indonesia và Philipines với hơn 50% doanh nghiệp trên thị trường tham gia thương mại điện tử. Thương mại điện tử mặc dù đang tăng trưởng nhanh nhưng quy mô của thương mại điện tử còn rất nhỏ so với quy mô của toàn thị trường bán lẻ (chỉ chiếm khoảng 7% toàn thị trường) và thấp hơn rất nhiều so với các nước (trung bình toàn cầu là 11-14%). Đây cũng chính là dư địa rất lớn để TMĐT Việt Nam tiếp tục bùng nổ trong tương lai.

Chính vì vậy, có thể khẳng định rằng, thương mại trong nước nói chung và ngành dịch vụ bán lẻ nói riêng đang trở thành “động lực tăng trưởng mới của ngành Công thương” (như Báo cáo đã dẫn) và nền kinh tế nước nhà.

PV: Bên cạnh những thuận lợi, ngành bán lẻ phải đối mặt với những khó khăn, thách thức nào trong một năm nhiều biến động vừa qua, thưa bà?

TS. Đinh Thị Mỹ Loan: Nhiều năm nay, mặc dù thị trường bán lẻ Việt Nam đã và đang được nhiều chuyên gia kinh tế đánh giá là một trong những thị trường thuộc nhóm sôi động và giàu tiềm năng nhất thế giới. Tuy nhiên, sự chuyển mình của các xu hướng thương mại bán lẻ trong thời đại mới và sự thay đổi trong hành vi mua sắm của người tiêu dùng trong hiện tại cùng các dự báo trong tương lai đang đòi hỏi Việt Nam vừa cần nhanh chóng tận dụng thời cơ, vận hội vừa có sự chuẩn bị cho các đối sách trước những thách thức mới, đặc biệt là trong bối cảnh hội nhập hiện nay cũng như tình trạng khó khăn và biến động khó lường do tác động tiêu cực của Đại dịch Covid-19 19.

 Bắt đầu từ năm 2020, qua năm 2021 và bước vào năm 2022 chúng ta phải đối mặt với một sự thật rằng, mối đe dọa từ Covid-19 vẫn hiện hữu và tác động mạnh đến nền kinh tế nói chung và thị trường bán lẻ nói riêng. Đại dịch đã thay đổi toàn cảnh ngành bán lẻ trên thế giới cũng như ở Việt Nam theo một quy mô chưa từng có. Hiện tượng các cửa hàng thực tế đã và đang phải đóng cửa do dịch bệnh đồng nghĩa với các chủ cửa hàng phải rời bỏ thị trường đã xảy ra vài năm nay và sẽ còn xảy ra ngay trong 2022. Ngay cả khi chúng ta trở lại bình thường mới, tỉ lệ cửa hàng bị đóng cửa có thể chậm lại, nhưng vẫn còn nhiều cửa hàng chịu kết cục đáng buồn này.

Tuy nhiên, với việc rất nhiều người yêu thích trải nghiệm cửa hàng và thích tương tác với sản phẩm trước khi họ quyết định chi tiêu, các cửa hàng thực tế vẫn có sức hút lâu bền và chính vì vậy, các nhà bán lẻ tìm mọi cách để giữ cho khách hàng được an toàn. Một số cách đơn giản như thêm màn hình bảo vệ khi thanh toán hoặc đánh dấu vạch cho khách hàng chờ đợi …; hoặc phức tạp hơn như thay đổi bố cục trong cửa hàng, thêm lối vào và lối ra riêng biệt để phân chia lưu lượng người ra vào cửa hàng, v.v.) nên được phổ biến rộng rãi.

Không là động lực chính nhưng đại dịch cũng là một trong các yếu tố thúc đẩy phát triển thương mại điện tử. Trong bối cảnh mua sắm trực tuyến đang nở rộ khắp nơi, năm 2022 được dự báo là thời kỳ mà bán hàng trực tuyến là không thể đảo ngược, bất kể bạn bán gì. Thực tế, mua sắm hàng hóa và dịch vụ trực tuyến không phải là điều gì quá mới, nhưng đại dịch đã đẩy nhanh tốc độ của nó và làm cho mua sắm trực tuyến quan trọng hơn bao giờ hết, đúng như Tổng Thư ký UNCTAD Mukhisa Kituyi nhận xét: “Đại dịch COVID-19-19 đã thúc đẩy sự chuyển dịch, hướng tới một thế giới kỹ thuật số hơn”. Bên cạnh đó, bán hàng đa kênh bao gồm các kênh online (website, facebook, zalo…) và các kênh trực tiếp tại của hàng, đại lý, siêu thị…) đang tạo ra nhiều trải nghiệm mua sắm có ý nghĩa hơn. Mô hình này không chỉ giúp tương tác với người tiêu dùng mọi lúc mọi nơi, trên mọi thiết bị công nghệ và nền tảng mà còn kích thích nhu cầu mua sắm của người tiêu dùng. Vì vậy các nhà bán lẻ, dù là bán lẻ truyền thống hay bán lẻ hiện đại cần nhanh chóng đáp ứng yêu cầu thời sự này.

Một điểm cần lưu ý nữa là tiếp thị và tương tác với khách hàng sẽ tiếp tục thay đổi trong năm 2022, trong đó phương tiện truyền thông xã hội (TikTok và Instagram được đánh giá cao) là động lực chính thúc đẩy khách hàng, nhất là khách hàng trẻ và tăng doanh số bán hàng trực tuyến cho nhiều công ty.

PV: Như vậy có thể khẳng định rằng tiềm năng, cơ hội cho ngành bán lẻ tại Việt Nam trong năm 2022 và trên con đường phía trước còn rất lớn nhưng thách thức là không hề nhỏ. Theo bà ngành bán lẻ phải chuẩn bị những gì để sẵn sàng đối đầu với khó khăn và giành lấy cơ hội để bứt phá tăng trưởng trong bối cảnh nền kinh tế trong nước nói riêng và kinh tế toàn cầu nói chung được dự báo vẫn còn nhiều biến động?

TS. Đinh Thị Mỹ Loan: Về bức tranh kinh tế toàn cầu năm 2022 dưới tác động nghiêm trọng từ đại dịch như đã nói ở trên, nhiều chuyên gia nhận định, kinh tế toàn cầu có thể phục hồi nhưng nếu lạm phát vẫn tiếp diễn sẽ có nguy cơ đẩy các nền kinh tế rơi vào suy thoái. Tổng giám đốc Tổ chức và hợp tác phát triển kinh tế OECD Mathias Cormann cho rằng, lạm phát tăng đột biến là rủi ro chính đối với triển vọng lạc quan của nền kinh tế toàn cầu năm 2022.

Nguy cơ lạm phát không còn là một “bóng ma” nữa mà áp lực lạm phát của năm 2022 đối với kinh tế nước ta cũng đang hiện hữu. Giá nguyên vật liệu, hàng hoá và dịch vụ thế giới tăng cao; giá dầu thô còn tiếp tục tăng trong những năm tới do nhiều nguyên nhân, đặc biệt là thiếu hụt nguồn cung dài nhất trong nhiều thập kỷ qua. Bên cạnh đó, kinh tế nước ta phụ thuộc nhiều vào nguyên vật liệu nhập khẩu, với tỉ lệ chi phí nguyên vật liệu nhập khẩu trong tổng chi phí nguyên vật liệu của toàn nền kinh tế là 37%, điều này chắc chắn sẽ gây ra nguy cơ về “lạm phát nhập khẩu”, giá cả nhiều ngành hàng tăng nhanh. Cũng không thể bỏ qua tác động từ các gói hỗ trợ và kích cầu đầu tư, hỗ trợ DN cũng có thể tạo ra sức ép lớn lên lạm phát trong năm 2022.

Mặc dù không quá bi quan nhưng nguy cơ lạm phát kéo theo giá cả tăng cao và sức mua giảm sút làm cho các doanh nghiệp nói chung và các nhà phân phối bán lẻ hết sức quan ngại. Trong 11 tháng năm 2021, có 106,5 nghìn doanh nghiệp tạm ngừng kinh doanh; trong đó, có 54,4 nghìn doanh nghiệp rút lui khỏi nền kinh tế, chiếm 51,5% số doanh nghiệp thành lập mới. Các đợt giãn cách xã hội kéo dài đã gây đứt gãy chuỗi lưu thông hàng hóa và lao động. Trong bối cảnh kinh tế vĩ mô suy yếu, thiếu việc làm dẫn đến cắt giảm chi tiêu và tổng cầu của nền kinh tế giảm sâu. Do ảnh hưởng của dịch bệnh, nhiều người lao động bị mất việc hoặc cắt giảm lương , giảm thu nhập, tỉ lệ thất nghiệp cao dẫn đến khách hàng thắt chặt chi tiêu, người tiêu dùng buộc phải đánh giá lại các giá trị và ưu tiên của họ. Chính vì vậy, thách thức lớn cho ngành bán lẻ Việt trong thời gian tới là sức mua giảm sút  và người dân thắt chặt chi tiêu, nhu cầu chủ yếu chỉ tập trung vào các hàng hóa thiết yếu như lương thực, thực phẩm, nhu yếu phẩm phục vụ đời sống hàng ngày. 

Thời gian gần đây, dù hoạt động thương mại mở cửa trở lại với đa dạng chương trình khuyến mãi, giảm giá và tăng tiện ích miễn phí giao hàng, mua 1 tặng 1... nhưng người dân chủ yếu vẫn chỉ ưu tiên lựa chọn những nhóm hàng hóa tiêu dùng thiết yếu cho gia đình...

Để kích cầu, tăng sức mua cho 2022, doanh nghiệp đã lên kế hoạch thực hiện nhiều chương trình hỗ trợ tiêu dùng, tích cực tổ chức các chương trình kích cầu sức mua xuyên suốt từ nay cả năm, tìm cách tiếp tục giảm giá sâu hơn để giảm áp lực mua sắm cho người dân, tổ chức các chương trình khuyến mãi phong phú  tặng quà, tặng điểm thưởng mức cao, tặng giỏ quà/ phiếu quà tặng ... bên cạnh việc đảm bảo yêu cầu dự trữ nguồn hàng hóa thiết yếu.

Trong bối cảnh như vậy, cuộc đua đến với khách hàng của các nhà bán lẻ diễn ra khá ngoạn mục giữa các kênh bán lẻ hiện đại với bán lẻ truyền thống và trong nội bộ họ với nhau, giữa bán hàng Online và Offline, nỗ lực tìm hiểu và ứng dụng các công nghệ  thời Cách mạng công nghiệp 4.0 vào hoạt động kinh doanh hàng ngày, giữa các hình thức bán lẻ tạm coi là “xưa cũ/truyền thống ” với một số phong cách/định dạng bán hàng-mua sắm nổi bật năm 2022* như  Livestream, ứng dụng thực tế ảo (VR) và thực tế tăng cường (AR), sự lên ngôi của kinh doanh hàng hóa đã qua sử dụng (reCommerce) hay bán lẻ theo định dạng cửa hàng trong cửa hàng (SWAS formats), v.v.. Tất cả những điều này sẽ mang lại lợi ích lớn cho người tiêu dùng, giúp kích cầu tiêu dùng hiệu quả.

Sự chuyển mình của các xu hướng bán lẻ trong thời đại mới và sự thay đổi trong hành vi mua sắm của người tiêu dùng trong hiện tại cùng các dự báo cho tương lai đang đòi hỏi ngành dịch vụ bán lẻ Việt Nam vừa cần nhanh chóng tận dụng thời cơ, vận hội, vừa có sự chuẩn bị cho các đối sách trước những thách thức mới, đặc biệt là trong bối cảnh phòng chống đại dịch Covid-19 19 và hội nhập kinh tế ngày càng sâu rộng.

PV: Các chuyên gia từng nhận định rằng sự phát triển của số hóa và công nghệ hiện đại dẫn đến sự ra đời của bán lẻ 4.0 và khả năng của bán lẻ 4.0 là vô tận. Bà đánh giá thế nào về tầm quan trọng của công nghệ thông tin đối với sự phát triển ngành bán lẻ hiện đại trong thời gian tới đây?

TS. Đinh Thị Mỹ Loan: Hiện nay, cách mạng công nghiệp 4.0 với tác động lớn đến mọi lĩnh vực đã và đang làm thay đổi mọi mặt của đời sống cũng như các hoạt động kinh tế - xã hội trên toàn thế giới. Việc tham gia cuộc cách mạng công nghiệp 4.0 là con đường tất yếu của các quốc gia, trong đó có Việt Nam, nếu muốn phát triển nhanh và bền vững.

Sự xuất hiện của công nghiệp 4.0 đã dẫn đến một sự thay đổi mạnh mẽ đối với việc áp dụng số hóa. Các công nghệ tiên tiến đã cách mạng hóa ngành bán lẻ và bán lẻ 4.0 chính là tương lai của ngành công nghiệp dịch vụ quan trọng này. Với sự trợ giúp của bán lẻ 4.0, ngành bán lẻ đang chứng kiến sự thay đổi trong văn hóa làm việc, tạo ra các mô hình kinh doanh sáng tạo, đồng thời việc áp dụng cách tiếp cận dựa trên dữ liệu số hóa đã tạo ra các chiến lược lấy người tiêu dùng làm trung tâm và trải nghiệm khi mua sắm của khách hàng lên cao nhất.

Thời đại số và bán lẻ 4.0 ghi nhận nhiều xu hướng phát triển trong ngành dịch vụ bán lẻ thế giới như áp dụng trí tuệ nhân tạo (AI) hay IoT để tăng kết nối giữa nhà bán lẻ và khách hàng, tăng hiệu quả với đám mây; đổi mới công nghệ, định hình lại tương lai của các cửa hàng thông minh; sử dụng robot nhiều hơn hay các hình thức mua sắm qua đàm thoại, qua trợ lý ảo phát triển, phát triển các hình thức thanh toán điện tử và thanh toán kỹ thuật số, ứng dụng logistics thông minh hay công nghệ Blockchain để cải thiện tính minh bạch của chuỗi cung ứng, v.v… 

Trong một thế giới phát triển nhanh chóng với ảnh hưởng mạnh mẽ của những tiến bộ công nghệ, gia tăng cạnh tranh và bùng nổ dữ liệu, các nhà bán lẻ cần tận dụng các công nghệ mới nổi như trình bày ở phần trên để đáp ứng khách hàng/người tiêu dùng  đã trở nên thông thái hơn và luôn tìm kiếm trải nghiệm cá nhân, tận dụng sự tiện lợi của việc mua sắm ở bất cứ đâu, bất cứ lúc nào...  Cách duy nhất để các nhà bán lẻ cạnh tranh và tiến lên phía trước, không chỉ trong năm 2022, là liên tục thích ứng với ngành công nghiệp bán lẻ thay đổi, biến động không ngừng với các công nghệ mới nhất.

Tuy nhiên, việc lựa chọn áp dụng công nghệ nào cho doanh nghiệp của mình, cửa hàng của mình thì cần một cách làm/một lộ trình, và cần có sự hỗ trợ của các chuyên gia có kinh nghiệm. Tùy từng trường hợp cụ thể, chuyên gia sẽ giúp hoạch định chiến lược, cập nhật và phân tích, lựa chọn những công nghệ mới phù hợp đề ứng dụng vào điều kiện của doanh nghiệp, phân bổ ngân sách,  đào tạo nhân viên về mọi công nghệ đang được triển khai và ảnh hưởng của các công nghệ đó đến văn hóa làm việc.

Có thể nói, với nền tảng và thế mạnh sẵn có, cùng với nỗ lực to lớn của cộng đồng doanh nghiệp phân phối bán lẻ, chúng tôi kỳ vọng ngành bán lẻ vẫn tiếp đà tăng trưởng, vượt qua mọi khó khăn, thách thức trên con đường phát triển, xứng đáng với vai trò kết nối giữa sản xuất với tiêu dùng, vai trò bình ổn thị trường và bảo vệ người tiêu dùng, đóng góp tích cực vào mục tiêu tổng quát của Chính phủ: “ … thích ứng an toàn, linh hoạt, kiểm soát hiệu quả dịch bệnh Covid-19, bảo vệ tối đa sức khỏe, tính mạng của nhân dân”, và  “tận dụng tốt các cơ hội để thúc đẩy phục hồi và phát triển kinh tế-xã hội …”.

PV: Trân trọng cảm ơn bà!

Hải Minh (thực hiện)