Người tiêu dùng chủ động truy xuất nguồn gốc nhằm tránh hàng giả, thực phẩm bẩn

Giữa “ma trận” thực phẩm trôi nổi trên thị trường, truy xuất nguồn gốc không chỉ là một biện pháp quản lý hiện đại, mà còn là lá chắn bảo vệ người tiêu dùng khỏi hiểm họa từ thực phẩm giả, thực phẩm bẩn.

Hiểm họa từ chuỗi cung ứng thực phẩm hàng ngày

Trên các sạp hàng tại nhiều chợ truyền thống và chợ đầu mối, hàng tấn rau củ, thịt cá tươi sống hay thậm chí đồ ăn chế biến sẵn vẫn được tiêu thụ với số lượng lớn mỗi ngày. Thế nhưng, đằng sau sự đa dạng và tấp nập ấy lại là một thực tế đáng báo động khi nhiều loại thực phẩm hoàn toàn không có hóa đơn chứng từ, không thể truy xuất nguồn gốc, không qua bất kỳ khâu kiểm định chất lượng nào.

Tại các chợ đầu mối, chợ dân sinh vốn là nơi cung cấp lượng lớn thực phẩm cho cả địa bàn dân cư lại thường xuyên vắng bóng hoạt động kiểm định chất lượng, và rồi các mặt hàng được vận chuyển qua tay nhiều thương lái, đóng gói lại, pha trộn với hàng trôi nổi và mất hoàn toàn khả năng truy xuất nguồn gốc.

Trong buổi tiếp xúc cử tri tại phường Đống Đa (Hà Nội) vào đầu tháng 7 vừa qua, Tổng Bí thư Tô Lâm đã chỉ ra thực trạng đáng lo ngại khi xã hội ngày càng phát triển, con người ngày càng quan tâm đến sức khỏe thì chúng ta lại đang đứng trước nguy cơ ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe, thậm chí tính mạng từ việc lựa chọn, mua phải hàng giả, hàng nhái trong lĩnh vực dinh dưỡng,...

Và thực tế cũng cho thấy rằng hiện nay người tiêu dùng Việt Nam cũng đã và đang phải đối mặt trực tiếp với vấn nạn rau ngâm hóa chất, thịt tẩm phụ gia hay các sản phẩm chế biến sẵn không rõ nguồn gốc. Để rồi nguy cơ mắc các bệnh liên quan đến tiêu hóa, thậm chí là các bệnh nan y đang ngày một phổ biến, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe cộng đồng và làm xói mòn niềm tin của người tiêu dùng.

Điển hình trong tháng 4 và tháng 5 năm 2025, cơ quan chức năng liên tiếp bắt giữ các đường dây sản xuất và buôn bán giá đỗ giả tại Nghệ An và Bắc Giang khiến nhiều người tiêu dùng không khỏi bàng hoàng. Hàng ngàn tấn giá đỗ ngâm hóa chất đã được đưa ra thị trường, cung cấp cho các tiểu thương tại chợ đầu mối với giá thành chỉ từ 10.000 đến 15.000 đồng/kg và đã đến tay không ít người tiêu dùng.

Có thể thấy rằng những thực phẩm này nếu sử dụng trong thời gian dài, sẽ để lại những hậu quả vô cùng đáng lo ngại với sức khỏe của người tiêu dùng. Và chính thực tế này đặt ra yêu cầu cấp thiết rằng cần có một bước phát triển bền vững hơn trong kiểm soát chuỗi cung ứng thực phẩm khi thực phẩm kém chất lượng vẫn còn đang “tung hoành” trên thị trường.

Thay đổi tư duy - tăng cường truy xuất nguồn gốc

Muốn bảo vệ người tiêu dùng một cách cơ bản thì không thể chỉ xử lý sau khi hậu quả xảy ra. Giải pháp hiệu quả nhất cần phải bắt đầu từ gốc, đó là kiểm soát chặt chẽ chuỗi cung ứng thông qua hệ thống truy xuất nguồn gốc minh bạch, rõ ràng.

Truy xuất nguồn gốc thực phẩm là quá trình ghi nhận và theo dõi hành trình của sản phẩm từ nơi sản xuất đến tay người tiêu dùng, bao gồm các thông tin về vùng nguyên liệu, quy trình nuôi trồng, sơ chế, vận chuyển và phân phối. Khi mỗi sản phẩm đều “có danh tính”, “có lý lịch rõ ràng”, người tiêu dùng có thể yên tâm lựa chọn, đồng thời các cơ quan quản lý cũng dễ dàng khoanh vùng, xử lý nếu xảy ra sự cố về an toàn thực phẩm.

Hiện nay, để thúc đẩy hiệu quả của truy xuất, nhiều doanh nghiệp và nhà bán lẻ đã chủ động ứng dụng các công nghệ hiện đại như mã vạch, QR code, RFID (nhận dạng bằng sóng vô tuyến). Chỉ bằng một lần quét mã đơn giản bằng điện thoại, người tiêu dùng có thể biết chính xác sản phẩm đến từ đâu, có được kiểm định hay không, hạn sử dụng là bao giờ. Điều đó giúp họ tự tin và chủ động hơn trong việc lựa chọn thực phẩm an toàn.

Đơn cử như tại Đà Nẵng, mô hình truy xuất thực phẩm bằng mã QR đã được triển khai tại một số lò mổ và khu chợ truyền thống từ năm 2018 đến nay, và  trước thực trạng hàng giả ngày càng nghiêm trọng thì chính sự “xuất phát sớm” này đã giúp người tiêu dùng tại địa phương này dễ dàng kiểm tra thông tin về nơi trồng, ngày thu hoạch, đơn vị cung cấp,...

Về chiều sâu, các hoạt động truy xuất nguồn gốc sẽ góp phần hạn chế việc sử dụng quá mức cần thiết các sản phẩm phân bón, thuốc bảo vệ thực vật, thuốc tăng trọng, kháng sinh, hóa chất không an toàn, không đúng quy định trong các lĩnh vực chăn nuôi, trồng trọt, thủy sản.

Việc quản lý an toàn thực phẩm không chỉ cần được được thực hiện ở cơ sở sản xuất, chế biến mà còn cần thiết ở từng khâu trong mắt xích. Việc tham gia vào chuỗi cung ứng có hệ thống giám sát truy xuất nguồn gốc sẽ giúp khớp nối, minh bạch các thông tin, ngăn ngừa các mối nguy và thu hồi khi cần thiết.

Về chiều rộng, việc truy xuất nguồn gốc sẽ hướng tới mở rộng số lượng sản phẩm có người chịu trách nhiệm đồng thời giúp người dân hình thành thói quen truy xuất nguồn gốc thực phẩm từ tận trang trại nuôi trồng đến bàn ăn của mình. Mỗi quyết định mua hàng sáng suốt chính là một lá phiếu cho sự an toàn và sức khỏe cộng đồng.

Tuy nhiên dù mang lại nhiều lợi ích, việc triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc vẫn đối mặt với không ít thách thức. Một trong những vấn đề lớn nhất là sự thiếu hụt về cơ sở hạ tầng và công nghệ tại các cơ sở kinh doanh, buôn bán nhỏ lẻ. Nhiều nông dân và tiểu thương vẫn chưa nhận thức đầy đủ về tầm quan trọng của việc áp dụng hệ thống truy xuất nguồn gốc.

Để giải quyết vấn đề này, chính phủ cần tăng cường hỗ trợ và đào tạo về công nghệ cho các hộ kinh doanh, đồng thời có các chính sách khuyến khích người dân ứng dụng công nghệ mới trong việc quản lý chuỗi cung ứng. Bên cạnh đó, cần có sự phối hợp chặt chẽ giữa các cơ quan chức năng, doanh nghiệp và nông dân để xây dựng một hệ thống thống nhất, hiệu quả.

Thực phẩm có thể sạch từ nơi sản xuất, nhưng nếu qua quá nhiều khâu trung gian không kiểm soát, không ghi nhận hành trình, thì rủi ro mất an toàn vệ sinh thực phẩm vẫn luôn hiện hữu. Việc truy xuất nguồn gốc không chỉ là “vũ khí” của cơ quan quản lý hay doanh nghiệp, mà còn là quyền và công cụ bảo vệ sức khỏe cho mỗi người tiêu dùng.

Trong bối cảnh các vụ ngộ độc thực phẩm, nhiễm khuẩn thực phẩm ngày càng nhiều và phức tạp, việc lựa chọn tiêu dùng có trách nhiệm không còn là xu hướng mà là yêu cầu sống tất yếu để tự bảo vệ bản thân và gia đình.

Phương Anh