Nợ cần chú ý và các khoản nợ dưới tiêu chuẩn tăng tại nhiều ngân hàng, trong khi khả năng bao phủ dự phòng có sự phân hóa rõ rệt. Diễn biến này đặt ra yêu cầu nhìn sâu vào chất lượng lợi nhuận, năng lực thu hồi vốn và nguồn lực xử lý rủi ro của từng nhà băng.
Áp lực nằm cả ở những khoản nợ chưa chuyển xấu
Tổng hợp báo cáo tài chính quý III/2026 của 28 ngân hàng cho thấy, nợ xấu nội bảng đạt 340.444 tỷ đồng tại ngày 30/9. Trong đó, nợ có khả năng mất vốn chiếm 48,6%. Phạm vi thống kê này phản ánh tình hình của nhóm ngân hàng được khảo sát, không phải tổng nợ xấu của toàn bộ hệ thống tổ chức tín dụng.
Tại VietinBank, nợ xấu đạt 25.781 tỷ đồng, tăng 17,6% so với đầu năm; nợ nhóm 2 tăng gần 33%. BIDV ghi nhận nợ xấu 47.486 tỷ đồng, tăng 35,8%, còn nợ nhóm 2 lên 39.505 tỷ đồng. Vietcombank có nợ xấu 12.816 tỷ đồng, tăng 31,9%.
Khả năng dự phòng cũng khác biệt đáng kể. Tỷ lệ bao phủ nợ xấu của Vietcombank đạt 243%, VietinBank đạt 160,4%, trong khi BIDV khoảng 73%. Tại nhóm ngân hàng cổ phần, tỷ lệ này của Techcombank là 107%, MB gần 85%, PVcomBank khoảng 50,1% và PGBank 30,5%.
Những con số trên cho thấy áp lực chất lượng tài sản cần được xem xét từ cả quy mô nợ xấu lẫn nguồn dự phòng đi kèm. Hai ngân hàng có tỷ lệ nợ xấu tương đương vẫn có thể đứng trước sức ép tài chính khác nhau nếu khả năng bao phủ, chất lượng tài sản bảo đảm và triển vọng thu hồi nợ khác biệt.
Đáng chú ý, rủi ro còn nằm ở những khoản vay chưa được phân loại thành nợ xấu. Nợ nhóm 2 là nợ cần chú ý, chưa thuộc các nhóm nợ xấu từ nhóm 3 đến nhóm 5. Tuy nhiên, sự gia tăng của nhóm này là tín hiệu cần theo dõi, bởi một phần có thể chuyển sang nhóm rủi ro cao hơn nếu dòng tiền và khả năng trả nợ của khách hàng tiếp tục suy giảm.
Không phải toàn bộ nợ nhóm 2 đều sẽ trở thành nợ xấu. Khách hàng có thể khắc phục chậm trả và phục hồi hoạt động. Dù vậy, khi quy mô nợ cần chú ý tăng, ngân hàng phải dành thêm nguồn lực giám sát, đánh giá lại dòng tiền và chủ động phương án xử lý. Việc phát hiện sớm có ý nghĩa lớn hơn chờ đến khi khoản vay chuyển nhóm rồi mới tìm giải pháp thu hồi.
Tương tự, tỷ trọng nợ có khả năng mất vốn giảm chưa đủ để kết luận chất lượng tín dụng đã cải thiện. Tỷ trọng có thể giảm do các nhóm nợ khác tăng nhanh hơn. Vì thế, cần đọc đồng thời giá trị tuyệt đối của từng nhóm, lượng nợ mới phát sinh và kết quả thu hồi trong kỳ.
Tỷ lệ nợ xấu cũng cần được đặt cạnh tốc độ mở rộng tín dụng. Khi dư nợ tăng nhanh, mẫu số tính toán lớn hơn có thể khiến tỷ lệ nợ xấu biến động ít, dù giá trị nợ xấu vẫn tăng đáng kể. Để đánh giá đầy đủ, cần xem ngân hàng đang kiểm soát được nợ phát sinh mới đến đâu và đã thu hồi bao nhiêu tiền từ các khoản vay có vấn đề.
Đây là điểm quan trọng khi xem xét chất lượng tăng trưởng. Tín dụng mở rộng giúp tạo nguồn thu, nhưng hiệu quả cuối cùng phụ thuộc khả năng thu đủ gốc và lãi. Nếu khoản vay mới tăng nhanh trong khi nợ cũ chậm được xử lý, sức ép có thể tích tụ và bộc lộ rõ hơn ở những kỳ sau.
Nợ cần chú ý và các khoản nợ dưới tiêu chuẩn tăng tại nhiều ngân hàng, trong khi khả năng bao phủ dự phòng có sự phân hóa rõ rệt
Dự phòng mỏng làm tăng sức ép lên lợi nhuận
Tỷ lệ bao phủ nợ xấu toàn ngành được ghi nhận ở khoảng 80%, mức thấp nhất trong 5 năm. Chỉ tiêu này phản ánh quy mô dự phòng so với nợ xấu tại một thời điểm, qua đó cho thấy mức độ nguồn lực đã được dành ra để ứng phó rủi ro tín dụng.
Tuy nhiên, tỷ lệ bao phủ dưới 100% không đồng nghĩa ngân hàng thiếu khả năng thanh toán hay toàn bộ phần nợ chưa được bao phủ sẽ trở thành tổn thất. Khả năng thu hồi còn phụ thuộc tài sản bảo đảm, tình trạng pháp lý, triển vọng phục hồi của khách hàng và tiến độ xử lý từng khoản vay.
Ở chiều ngược lại, tỷ lệ bao phủ cao cũng cần được đặt trong diễn biến cụ thể. Chỉ tiêu này có thể cải thiện nhờ tăng dự phòng, giảm nợ xấu hoặc kết hợp cả hai. Vì vậy, việc đọc riêng một tỷ lệ tại cuối kỳ khó phản ánh hết những thay đổi trong chất lượng tài sản.
Về bản chất, khi nợ xấu tăng và nguồn dự phòng chưa theo kịp, áp lực trích lập bổ sung có thể xuất hiện trong các kỳ tiếp theo. Điều này ảnh hưởng trực tiếp đến lợi nhuận, bởi chi phí dự phòng được ghi nhận trước khi xác định kết quả kinh doanh.
Do đó, lợi nhuận tăng cần được xem cùng diễn biến chi phí dự phòng. Nếu lợi nhuận cải thiện trong khi mức trích lập giảm, cần làm rõ sự thay đổi đến từ chất lượng khoản vay tốt lên, kết quả thu hồi nợ tích cực hay biến động của cơ cấu tín dụng. Chỉ riêng mức giảm chi phí dự phòng chưa đủ để đánh giá ngân hàng đang thận trọng hơn hay chấp nhận rủi ro lớn hơn.
Sức ép càng đáng lưu ý khi ngân hàng đồng thời phải giảm lãi suất cho vay và duy trì khả năng sinh lời. Trong trường hợp thu nhập tăng chậm, nhu cầu trích lập bổ sung sẽ thu hẹp phần lợi nhuận còn lại. Khi đó, hiệu quả vận hành, khả năng kiểm soát nợ phát sinh mới và thu hồi nợ cũ trở thành những yếu tố quyết định.
Ở chiều xử lý, tài sản bảo đảm chỉ thực sự hỗ trợ thu hồi vốn khi có thể hoàn thiện thủ tục, chuyển nhượng và nhận tiền. Giá trị định giá trên hồ sơ không tự động chuyển thành dòng tiền trả nợ. Một tài sản có giá trị lớn nhưng vướng pháp lý hoặc khó tìm người mua vẫn có thể kéo dài thời gian xử lý.
Thời gian kéo dài còn làm phát sinh chi phí quản lý, bảo quản và giải quyết tranh chấp. Nếu thị trường thay đổi, giá bán thực tế có thể khác đáng kể so với mức định giá trước đó. Bởi vậy, chất lượng tài sản bảo đảm cần được đánh giá cả về giá trị lẫn khả năng chuyển thành tiền.
Củng cố dự phòng vì thế phải gắn với thu hồi nợ thực chất. Với khách hàng còn khả năng phục hồi, ngân hàng cần đánh giá phương án kinh doanh và dòng tiền trả nợ một cách thận trọng. Với khoản vay khó thu hồi, việc hoàn thiện hồ sơ pháp lý, cập nhật giá trị tài sản và lựa chọn phương án xử lý cần được thực hiện chủ động.
Một thị trường mua bán nợ minh bạch có thể hỗ trợ quá trình này. Tuy nhiên, khả năng giao dịch phụ thuộc vào hồ sơ khoản nợ, quyền xử lý tài sản, mức giá và kỳ vọng thu hồi của bên mua. Khoản nợ được chào bán chưa đồng nghĩa ngân hàng đã giải quyết xong rủi ro.
Trong bối cảnh đó, năng lực của mỗi nhà băng cần được nhìn qua khả năng biến dư nợ thành dòng tiền thu về, duy trì dự phòng phù hợp và kiểm soát tổn thất. Đây cũng là cơ sở để đánh giá lợi nhuận hiện tại có thể được duy trì đến đâu khi áp lực chất lượng tài sản tiếp tục hiện hữu.
Quang Anh