Nỗi sợ trách nhiệm đang khiến nhiều tài sản công bị bỏ hoang

Giữa thực trạng nhiều trụ sở, nhà đất công bị bỏ hoang sau sáp nhập, xử lý tài sản công dôi dư đang trở thành bài toán nan giải với nhiều địa phương. Trao đổi với phóng viên, Luật sư Nguyễn Văn Tuấn cho rằng sự chồng chéo pháp lý, tâm lý “sợ sai” và áp lực trách nhiệm đang khiến không ít tài sản Nhà nước chậm được khai thác, gây lãng phí lớn nguồn lực công.

Trong bối cảnh hàng loạt trụ sở, nhà đất công sau sáp nhập đơn vị hành chính và tinh gọn bộ máy đang rơi vào tình trạng bỏ không, xuống cấp, bài toán xử lý tài sản công dôi dư tiếp tục trở thành áp lực lớn đối với nhiều địa phương. Không chỉ vướng mắc về thủ tục, pháp lý chồng chéo, quá trình xử lý còn bị chi phối bởi tâm lý “sợ sai”, e ngại trách nhiệm của không ít cán bộ, đơn vị thực thi. Xung quanh câu chuyện này, phóng viên đã có cuộc trao đổi với Luật sư Nguyễn Văn Tuấn - Giám đốc Công ty Luật TNHH TGS (thuộc Đoàn Luật sư Thành phố Hà Nội).

PV: Thưa luật sư, hiện nay việc xử lý tài sản công dôi dư đang gặp phải những khó khăn, vướng mắc nào khiến nhiều tài sản bị chậm xử lý hoặc bỏ hoang, gây lãng phí?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Hiện nay, việc xử lý tài sản công dôi dư, đặc biệt là các trụ sở làm việc, cơ sở nhà đất sau sáp nhập đơn vị hành chính hoặc thay đổi mô hình tổ chức đang gặp khá nhiều vướng mắc cả về pháp lý lẫn thực tiễn triển khai. Đây cũng là nguyên nhân khiến không ít tài sản công bị bỏ hoang trong thời gian dài, xuống cấp nghiêm trọng, gây thất thoát và lãng phí nguồn lực Nhà nước.

Theo quy định của Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017, tài sản công phải được quản lý, sử dụng đúng mục đích, tiết kiệm, hiệu quả và công khai, minh bạch. Tuy nhiên, trên thực tế, quá trình xử lý tài sản công lại chịu sự điều chỉnh đồng thời của nhiều hệ thống pháp luật khác nhau như đất đai, đầu tư công, đấu giá tài sản, xây dựng, quy hoạch hay ngân sách Nhà nước. Sự chồng chéo giữa các quy định khiến nhiều địa phương lúng túng trong việc xác định trình tự, thủ tục và thẩm quyền xử lý đối với từng loại tài sản cụ thể.

Một khó khăn lớn hiện nay là việc hoàn thiện hồ sơ pháp lý đối với tài sản công dôi dư. Nhiều trụ sở, nhà đất đã được sử dụng trong thời gian dài nhưng chưa hoàn tất thủ tục đất đai, chưa được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất hoặc phát sinh tranh chấp, lấn chiếm trong quá trình quản lý. Khi tồn tại các vướng mắc như vậy, cơ quan quản lý thường có tâm lý thận trọng, e ngại trách nhiệm nên chậm xây dựng phương án xử lý hoặc chưa mạnh dạn đề xuất các mô hình khai thác theo hướng xã hội hóa.

Bên cạnh đó, theo Nghị định 186/2025/NĐ-CP, việc sắp xếp, xử lý tài sản công phải trải qua nhiều bước như rà soát hiện trạng, lập phương án xử lý, lấy ý kiến cơ quan chuyên môn, xác định giá trị tài sản, thẩm định và phê duyệt. Trên thực tế, quy trình này thường kéo dài, đặc biệt đối với các tài sản có giá trị lớn hoặc nằm ở vị trí có lợi thế thương mại cao, dẫn tới tình trạng công trình bị bỏ không trong thời gian dài.

Ngoài ra, sau quá trình tinh gọn bộ máy và sáp nhập đơn vị hành chính, số lượng trụ sở công dôi dư tăng nhanh nhưng nhiều địa phương lại không đủ nguồn lực để duy tu, bảo trì trong thời gian chờ xử lý. Hệ quả là nhiều công trình xuống cấp, bị lấn chiếm hoặc sử dụng sai mục đích.

Đáng chú ý, dù Nghị định 03/2025/NĐ-CP đã yêu cầu tăng cường rà soát, xử lý hiệu quả nhà đất công và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, nhưng thực tế nhiều địa phương vẫn còn tâm lý e ngại thanh tra, kiểm toán và trách nhiệm pháp lý trong quá trình lựa chọn phương án khai thác hoặc chuyển đổi công năng tài sản công.

Theo tôi, để xử lý hiệu quả tình trạng này, cần tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ, minh bạch và dễ áp dụng hơn; đồng thời tăng cường phân cấp cho địa phương, hoàn thiện cơ chế xã hội hóa và đặc biệt là xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm khi thực hiện đúng quy định pháp luật.

PV: Theo luật sư, đâu là những rủi ro pháp lý thực tế khiến nhiều cơ quan, đơn vị còn tâm lý e ngại, “sợ sai” trong quá trình xử lý tài sản công?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Một trong những nguyên nhân lớn khiến nhiều cơ quan, đơn vị hiện nay còn tâm lý “sợ sai” xuất phát từ việc đây là lĩnh vực có tính pháp lý rất phức tạp, liên quan trực tiếp đến tài sản thuộc sở hữu toàn dân do Nhà nước đại diện chủ sở hữu và quản lý. Chỉ cần một sai sót trong quá trình xác định giá trị tài sản, lựa chọn phương án xử lý hoặc tổ chức thực hiện cũng có thể dẫn tới nguy cơ bị thanh tra, kiểm tra hoặc xem xét trách nhiệm pháp lý sau này.

Theo Luật Quản lý, sử dụng tài sản công năm 2017, việc xử lý tài sản công phải bảo đảm công khai, minh bạch, không làm thất thoát tài sản Nhà nước. Tuy nhiên, trên thực tế, việc xác định thế nào là “hiệu quả”, “phù hợp” hay “không gây thất thoát” trong từng trường hợp cụ thể lại không hề đơn giản, đặc biệt với các tài sản có giá trị lớn hoặc nằm ở vị trí đắc địa.

Rủi ro pháp lý lớn nhất hiện nay là việc xác định giá trị tài sản công, nhất là đất đai và nhà đất tại khu vực trung tâm. Nếu việc định giá, cho thuê, liên doanh, liên kết hoặc chuyển đổi mục đích sử dụng không phù hợp với giá thị trường hoặc không đúng trình tự theo Luật Đất đai 2024 và Nghị định 186/2025/NĐ-CP thì rất dễ bị xem xét là gây thất thoát tài sản Nhà nước.

Ngoài ra, việc xử lý tài sản công hiện chịu sự điều chỉnh của nhiều hệ thống pháp luật khác nhau như đất đai, đầu tư, đấu giá tài sản, xây dựng và quy hoạch. Trong nhiều trường hợp, các quy định chưa thực sự thống nhất hoặc cách hiểu giữa các cơ quan chuyên môn còn khác nhau. Điều này khiến cán bộ thực hiện dễ rơi vào tình trạng làm đúng quy định này nhưng lại có nguy cơ chưa phù hợp với quy định khác.

Một áp lực rất lớn nữa là trách nhiệm cá nhân đối với người ký quyết định hoặc tham mưu xử lý tài sản công. Thực tế thời gian qua đã có nhiều vụ việc liên quan đến quản lý đất công, chuyển nhượng tài sản công bị thanh tra, điều tra và xử lý trách nhiệm hình sự. Điều này khiến không ít cán bộ lựa chọn phương án an toàn là “để không” thay vì chủ động khai thác tài sản công.

Bên cạnh đó, cơ chế xã hội hóa, liên doanh, liên kết khai thác tài sản công dù đã được pháp luật cho phép nhưng vẫn còn thiếu hướng dẫn chi tiết về lựa chọn đối tác, xác định hiệu quả đầu tư hay phân chia lợi ích. Đây cũng là nguyên nhân khiến nhiều địa phương dù có nhu cầu khai thác hiệu quả tài sản công nhưng vẫn e dè triển khai.

Có thể thấy, tâm lý “sợ sai” hiện nay không hoàn toàn xuất phát từ sự né tránh trách nhiệm mà phần lớn đến từ áp lực pháp lý rất lớn đối với người thực hiện. Vì vậy, bên cạnh việc hoàn thiện pháp luật, cần có cơ chế hướng dẫn rõ ràng, thống nhất và cơ chế bảo vệ cán bộ khi thực hiện đúng quy định pháp luật và vì lợi ích chung.

PV: Được biết công ty luật của ông đã tham gia tư vấn, hỗ trợ cho một số đơn vị xử lý hiệu quả tài sản công dôi dư. Ông có thể chia sẻ hiệu quả cụ thể của mô hình này cũng như đề xuất giải pháp trong thời gian tới?

Luật sư Nguyễn Văn Tuấn: Trong thực tiễn, chúng tôi đã tham gia tư vấn, hỗ trợ pháp lý cho một số cơ quan, địa phương trong quá trình rà soát, sắp xếp và khai thác tài sản công dôi dư, đặc biệt là các cơ sở nhà đất, trụ sở làm việc sau sáp nhập đơn vị hành chính hoặc thay đổi mô hình tổ chức bộ máy.

Qua quá trình triển khai, có thể thấy rằng nếu được xây dựng đúng quy trình pháp lý và có phương án khai thác phù hợp thì tài sản công dôi dư hoàn toàn có thể trở thành nguồn lực phục vụ phát triển kinh tế - xã hội thay vì bị bỏ hoang kéo dài.

Một trong những hiệu quả rõ nét nhất là giúp địa phương tháo gỡ được các vướng mắc pháp lý trong quá trình xử lý tài sản công. Thực tế cho thấy nhiều đơn vị có nhu cầu đưa tài sản vào khai thác nhưng gặp khó khăn trong việc xác định trình tự thủ tục, thẩm quyền phê duyệt hay cơ chế hợp tác với doanh nghiệp tư nhân. Thông qua việc rà soát hồ sơ pháp lý, đối chiếu quy hoạch và tư vấn áp dụng đồng bộ các quy định pháp luật, nhiều dự án đã hoàn thiện được hành lang pháp lý để triển khai minh bạch và an toàn hơn.

Việc có đơn vị tư vấn pháp lý tham gia ngay từ đầu cũng giúp hạn chế đáng kể rủi ro pháp lý cho cơ quan Nhà nước trong quá trình lựa chọn phương án xử lý tài sản công. Chúng tôi hỗ trợ từ giai đoạn xây dựng phương án khai thác, rà soát điều kiện pháp lý, xây dựng tiêu chí lựa chọn đối tác cho tới soạn thảo hồ sơ hợp tác, hợp đồng liên doanh, liên kết. Điều này giúp bảo đảm tính công khai, minh bạch và hạn chế nguy cơ thất thoát tài sản Nhà nước.

Nhiều tài sản công sau khi được xử lý đúng hướng đã phát huy hiệu quả rõ rệt trong thực tiễn. Có những khu đất công, sân thể thao hay trụ sở cũ trước đây bị bỏ hoang, xuống cấp nhưng sau khi xã hội hóa đầu tư đã trở thành không gian sinh hoạt cộng đồng, khu thể thao hoặc trung tâm dịch vụ phục vụ dân sinh. Qua đó vừa giảm áp lực ngân sách Nhà nước, vừa nâng cao hiệu quả khai thác tài sản công.

Theo tôi, để xử lý hiệu quả tài sản công dôi dư trong thời gian tới cần thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp. Trước hết là tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật theo hướng đồng bộ hơn giữa pháp luật về tài sản công, đất đai, đầu tư, đấu giá và quy hoạch nhằm giảm tình trạng chồng chéo. Đồng thời cần tăng cường phân cấp, phân quyền cho địa phương gắn với cơ chế kiểm tra, giám sát minh bạch.

Bên cạnh đó, cần đẩy mạnh cơ chế xã hội hóa khai thác tài sản công theo hướng công khai, cạnh tranh và có tiêu chí rõ ràng để thu hút nguồn lực từ khu vực tư nhân. Thực tế cho thấy nếu chỉ trông chờ vào ngân sách Nhà nước thì rất khó để cải tạo, nâng cấp và khai thác hiệu quả số lượng lớn tài sản công dôi dư hiện nay.

Ngoài ra, cần xây dựng cơ chế bảo vệ cán bộ, công chức trong quá trình thực hiện nhiệm vụ. Bởi nhiều trường hợp hiện nay không phải địa phương không muốn xử lý tài sản công mà xuất phát từ tâm lý e ngại trách nhiệm pháp lý, thanh tra, kiểm toán hoặc nguy cơ bị xem xét trách nhiệm cá nhân sau này.

Có thể thấy, xử lý tài sản công dôi dư không chỉ là câu chuyện quản lý tài sản Nhà nước mà còn là bài toán khai thác nguồn lực phát triển. Nếu có cơ chế phù hợp, quy trình minh bạch và sự đồng hành của các đơn vị tư vấn chuyên môn, đây sẽ là nguồn lực rất lớn phục vụ phát triển hạ tầng, dịch vụ công và nâng cao chất lượng sống cho người dân.

Quang Anh (Thực hiện)