Phòng vệ thương mại: Từ xử lý từng vụ việc sang quản trị rủi ro

Trong bối cảnh cạnh tranh thương mại quốc tế ngày càng phức tạp, việc sử dụng hiệu quả các công cụ Phòng vệ thương mại có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ lợi ích chính đáng của ngành sản xuất trong nước, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp ổn định sản xuất, đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh.

Chuyển mạnh từ ứng phó sang chủ động

Theo số liệu, quy mô doanh thu của các doanh nghiệp sản xuất được bảo vệ đạt khoảng 626.000 tỷ đồng, khoảng 67.000 lao động được bảo vệ và tổng số thuế Phòng vệ thương mại đóng góp ngân sách nhà nước trong năm 2025 đạt khoảng 2.500 tỷ đồng. Những kết quả này cho thấy công tác Phòng vệ thương mại không chỉ gắn với quá trình điều tra, áp dụng biện pháp mà còn có mối liên hệ với việc duy trì năng lực sản xuất, việc làm và đóng góp ngân sách nhà nước.

Có thể thấy vai trò của Phòng vệ thương mại được đặt trong tổng thể yêu cầu nâng cao chất lượng tăng trưởng và củng cố năng lực nội tại của nền kinh tế. Đại diện Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương tập trung phân tích các giải pháp chiến lược thúc đẩy tăng trưởng kinh tế trong giai đoạn mới, trong đó nhấn mạnh yêu cầu nâng cao năng lực sản xuất, đổi mới sáng tạo và tạo nền tảng cho phát triển bền vững. Những định hướng này đặt ra yêu cầu sử dụng đồng bộ các công cụ chính sách nhằm hỗ trợ và củng cố năng lực của nền sản xuất trong nước.

Ở góc độ thương mại quốc tế, xu hướng sử dụng các công cụ Phòng vệ thương mại để bảo vệ sản xuất trong nước trên thế giới cũng được chia sẻ, qua đó cung cấp thêm thông tin về những thay đổi trong môi trường thương mại quốc tế. Việc nhiều thị trường gia tăng sử dụng các công cụ Phòng vệ thương mại đặt ra yêu cầu đối với doanh nghiệp Việt Nam trong việc chủ động theo dõi thị trường, nhận diện nguy cơ và chuẩn bị năng lực ứng phó với các vụ việc Phòng vệ thương mại tại thị trường xuất khẩu.

Tại Diễn đàn Phòng vệ thương mại năm 2026 với chủ đề “Thúc đẩy năng lực sản xuất quốc gia - Kiến tạo động lực cho tăng trưởng”, Thứ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Sinh Nhật Tân nhấn mạnh, vai trò của Phòng vệ thương mại là công cụ góp phần bảo vệ năng lực sản xuất quốc gia, bảo đảm môi trường cạnh tranh bình đẳng và tạo động lực cho tăng trưởng kinh tế.

Trong bối cảnh cạnh tranh thương mại quốc tế ngày càng phức tạp, việc sử dụng hiệu quả các công cụ Phòng vệ thương mại có ý nghĩa quan trọng trong bảo vệ lợi ích chính đáng của ngành sản xuất trong nước, đồng thời tạo điều kiện để doanh nghiệp ổn định sản xuất, đầu tư, đổi mới và nâng cao năng lực cạnh tranh.

Khi Phòng vệ thương mại ngày càng được sử dụng phổ biến trên thế giới, Thứ trưởng đề nghị công tác Phòng vệ thương mại chuyển mạnh từ ứng phó sang chủ động, từ xử lý từng vụ việc sang quản trị rủi ro, với sự phối hợp chặt chẽ giữa cơ quan quản lý nhà nước, hiệp hội ngành hàng và doanh nghiệp.

Đồng thời, cần tăng cường cảnh báo sớm, nâng cao chất lượng dữ liệu và năng lực sử dụng công cụ Phòng vệ thương mại, qua đó góp phần xây dựng nền sản xuất đủ mạnh, doanh nghiệp đủ sức cạnh tranh và tạo động lực cho tăng trưởng nhanh, bền vững.

Hàng Việt đối mặt 327 vụ điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường

Thực tiễn cho thấy công tác Phòng vệ thương mại của Việt Nam ngày càng được triển khai chủ động trên cả hai chiều nhập khẩu và xuất khẩu. Đối với hàng hóa nhập khẩu, Việt Nam đã khởi xướng 62 vụ việc điều tra Phòng vệ thương mại và đang duy trì 37 biện pháp đối với hàng hóa nhập khẩu, việc điều tra, áp dụng các biện pháp trên cơ sở quy định pháp luật và cam kết quốc tế góp phần bảo đảm cạnh tranh công bằng và bảo vệ năng lực sản xuất trong nước.

Ở chiều ngược lại, đối với hàng hóa xuất khẩu, tính đến giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu của Việt Nam đã phải đối mặt với 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại từ 27 thị trường. Riêng 9 tháng đầu năm 2026 phát sinh 27 vụ việc mới, tăng hơn 4 vụ so với số vụ việc của cả năm 2025. Diễn biến này đặt ra yêu cầu ngày càng cao đối với cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp trong việc theo dõi thị trường, nhận diện sớm rủi ro và chủ động ứng phó với các vụ việc phòng vệ thương mại tại nước ngoài.

Theo nhận định từ ông Lê Sỹ Giảng, Giám đốc công ty TNHH GH Consults, các sản phẩm công nghiệp cơ bản như kim loại, hóa chất, nhựa và vật liệu xây dựng chiếm tỷ trọng lớn trong các vụ điều tra do tình trạng dư thừa công suất và cạnh tranh về giá trên toàn cầu. Bên cạnh đó, các biện pháp chống lẩn tránh, gian lận xuất xứ cùng những công cụ thương mại mới như thuế quan theo Điều 232, Điều 301 của Hoa Kỳ hay Cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU đang tạo ra những thách thức chưa từng có đối với doanh nghiệp Việt Nam.

Ông Chu Thắng Trung, Phó Cục trưởng Cục Phòng vệ thương mại (Bộ Công Thương), nhấn mạnh phòng vệ thương mại là mắt xích giúp chuyển từ “bảo vệ hợp lý” sang “phát triển năng lực cạnh tranh”. Hoa Kỳ và Ấn Độ là hai thành viên có số biện pháp chống bán phá giá đang áp dụng lớn nhất trong nhóm ngành nền tảng. Các nền kinh tế phát triển và đang phát triển đều sử dụng biện pháp chống bán phá giá để bảo vệ các ngành sản xuất đầu vào chiến lược.

Đồng quan điểm về bản chất công cụ, ông Bùi Nguyễn Anh Tuấn, Phó Cục trưởng Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thươn) nhấn mạnh thị trường nội địa là một tài sản chiến lược quốc gia. Tuy nhiên, phòng vệ thương mại không phải là “chiếc ô” che chở cho doanh nghiệp khỏi quy luật cạnh tranh, bởi cạnh tranh vẫn phải là động lực chính để nâng cao năng suất.

Anh Đào