Thị trường tín chỉ carbon sẽ là cánh cửa xanh cho nền kinh tế phát thải thấp. Nhưng nếu không kịp hoàn thiện hành lang pháp lý, Việt Nam có thể mất cả thị trường lẫn phần ghi nhận nỗ lực giảm phát thải mà chính mình tạo ra.
Cam kết từ COP26 đến động lực phát triển thị trường carbon
Tại Hội nghị COP26, Thủ tướng Chính phủ Việt Nam đã cam kết đạt phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050, một cam kết mang tính bước ngoặt trong chiến lược cho quá trình chuyển đổi sang kinh tế xanh, bền vững. Và để hiện thực hóa cam kết này, Việt Nam đã xây dựng kế hoạch hành động quốc gia với năm trụ cột, trong đó thị trường carbon được xác định là cấu phần then chốt, mang tính đòn bẩy hỗ trợ, thúc đẩy doanh nghiệp hành động.
Theo Đề án được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt ngày 24/01/2025, Việt Nam sẽ triển khai giai đoạn vận hành thử thị trường carbon vào cuối năm 2025, tiến tới hoạt động chính thức năm 2029 và kết nối với các thị trường quốc tế theo Điều 6 của Thỏa thuận Paris. Với mục tiêu là tạo ra một hệ thống minh bạch, hiệu quả để trao đổi tín chỉ carbon, thứ tài sản vô hình nhưng giá trị thực tế ngày càng lớn.
Cam kết từ COP26 đến động lực phát triển thị trường carbon
Việt Nam không phải “người mới”, bởi kể từ ngay những năm 2000, nước ta đã tham gia cơ chế phát triển sạch (CDM), JCM, Vera, Gold Standard… với hơn 150 dự án được cấp tổng cộng trên 40 triệu tín chỉ carbon, xếp thứ tư thế giới về số dự án CDM đăng ký, chỉ xếp sau Trung Quốc, Brazil và Ấn Độ.
Theo chia sẻ với báo chí của TS. Nguyễn Tuấn Quang, Phó Cục trưởng Cục Biến đổi khí hậu: “Việt Nam có nền tảng tốt về tạo tín chỉ carbon, nhưng vẫn thiếu hạ tầng thị trường nội địa để chuyển hóa tín chỉ thành tài sản tài chính.”
Có tín chỉ, những lại thiếu “sàn” giao dịch
Hiện nay, khung pháp lý nền tảng gồm Nghị định 06/2022 và Nghị định 119/2025 đã quy định rõ về kiểm kê khí nhà kính, phân bổ hạn ngạch phát thải và cho phép giao dịch tín chỉ carbon. Tuy nhiên, “sàn giao dịch carbon quốc gia”, nơi doanh nghiệp có thể mua bán, chuyển nhượng tín chỉ theo chuẩn quốc tế hiện vẫn đang trong quá trình xây dựng, dự kiến sẽ hoàn tất trong năm 2025.
Sự chậm trễ trong thiết lập sàn giao dịch đã tạo ra khoảng trống nguy hiểm giữa năng lực tạo tín chỉ và nhu cầu sử dụng. Trên thực tế, các doanh nghiệp đã, đang và sắp đối mặt với những nghĩa vụ cắt giảm phát thải theo quy định quốc tế, nhưng lại không có nơi để tiếp cận tín chỉ.
Một ví dụ cụ thế là đối với ngành hàng không, kể từ năm 2026, các hãng bay Việt Nam phải cắt giảm hoặc bù trừ phát thải theo cơ chế CORSIA. Theo đó, tổng cầu hiện tại đã vượt 2,3 triệu tín chỉ. Đây cũng là một tình trạng tương tự đang diễn ra với ngành vận tải biển và nhiều ngành xuất khẩu sang châu Âu như thép, xi măng, nhôm dưới sức ép từ CBAM, cơ chế điều chỉnh biên giới carbon của EU.
Cơ hội rất mở, nhưng đi kèm là rủi ro không nhỏ
Tín chỉ carbon không chỉ là công cụ bảo vệ môi trường mà còn là đòn bẩy tài chính, thương mại. Trong bối cảnh các nền kinh tế lớn như EU, Mỹ, Nhật, Hàn Quốc,…đều đẩy mạnh thực hiện “xanh hóa” chuỗi cung ứng, khả năng chứng minh phát thải thấp, có tín chỉ carbon hợp lệ là điều kiện sống còn để hàng hóa Việt Nam giữ vững thị phần.
Và nếu như thị trường carbon trong nước được thiết kế đúng sẽ mở ra cơ hội cho doanh nghiệp có động lực đầu tư vào công nghệ tiết kiệm năng lượng, năng lượng tái tạo, quy trình sản xuất tuần hoàn. Bên cạnh đó, Chính phủ có công cụ để kiểm soát, định giá phát thải, thay vì chỉ ban hành quy định hành chính chung. Thêm vào đó, tín chỉ carbon sẽ trở thành tài sản tài chính có thể thế chấp, giao dịch, đầu tư.
Tuy nhiên, nếu không kiểm soát chặt chẽ, thị trường sẽ dễ rơi vào trạng thái mất kiểm soát nguồn cung, tín chỉ bị tạo ra ồ ạt, thiếu chất lượng. Gian lận tín chỉ carbon nếu kiểm soát lỏng sẽ làm mất uy tín thị trường. Đặc biệt sẽ, kông bảo toàn được tối đa lợi ích quốc gia khi tín chỉ bị xuất khẩu với giá rẻ, lợi ích phát thải không được ghi nhận cho Việt Nam.
Theo TS. Nguyễn Tuấn Quang chia sẻ: “Muốn thị trường carbon vận hành hiệu quả, phải chuẩn hóa phương pháp tạo tín chỉ và giám sát minh bạch. Đây là hai điều kiện tiên quyết.”
Cần hành động đồng bộ tới tận các doanh nghiệp
Trong bối cảnh toàn cầu chuyển dịch xanh nhanh chóng, Việt Nam không còn thời gian để chần chừ và chậm trễ nữa. Đặc biệt là ở giai đoạn 2025–2028 được xem là “khoảng thời gian bản lề”, quyết định sự thành bại của thị trường carbon nội địa.
Và để biến tiềm năng thành hiện thực, chúng ta cần sớm thành lập sàn giao dịch carbon quốc gia, đây được xem là yêu cầu và công cụ trọng yếu để minh bạch hóa giá cả, lượng giao dịch, tiêu chuẩn kỹ thuật.
Thực hiện, chuẩn hóa quy trình tạo tín chỉ, từ kiểm kê phát thải, đo đạc, thẩm định đến xác nhận và phát hành theo đúng tiêu chuẩn quốc tế. Bên cạnh đó, là tiến hành xây dựng kho tín chỉ dự phòng chiến lược, để hỗ trợ ngành hàng xuất khẩu chủ lực trong thời kỳ đầu chịu áp lực từ CBAM. Và đẩy mạnh đào tạo, truyền thông và nâng cao năng lực cho địa phương, doanh nghiệp và các bên liên quan.
TS. Nguyễn Hữu Thi, viện CODE nhấn mạnh: “Thị trường carbon không thể thành công nếu chỉ do Nhà nước thúc đẩy, phải có sự tham gia chủ động từ doanh nghiệp, giới khoa học và các tổ chức tài chính.”
Qua đó, Việt Nam đang có nhiều lợi thế để phát triển thị trường carbon, nhất là từ nguồn tín chỉ sẵn có, tiềm năng rừng ngập mặn, kinh nghiệm tham gia cơ chế quốc tế đến cam kết chính trị mạnh mẽ. Tuy nhiên, nếu không kịp thời hoàn thiện hạ tầng pháp lý, kỹ thuật và giám sát, Việt Nam có thể mất cả tín chỉ lẫn phần giảm phát thải được ghi nhận, đồng thời rơi vào thế bị động, chịu chi phí cao từ các cơ chế quốc tế.
Thị trường tín chỉ carbon, nếu được thiết kế đúng sẽ là “cánh cửa xanh” giúp Việt Nam mở rộng không gian phát triển, hội nhập sâu vào nền kinh tế toàn cầu và tiến gần hơn đến mục tiêu phát thải ròng bằng 0 vào năm 2050./.
Hải Bình