Chỉ đạo mới của Phó Chủ tịch UBND TP.Hải Phòng Trần Văn Quân về phát triển nhà ở xã hội không chỉ là yêu cầu kỹ thuật hay tiến độ, mà cho thấy một lựa chọn chính sách rõ ràng: làm nhà ở xã hội bằng kỷ cương, minh bạch và công bằng, dù biết đó là con đường khó.
Nhà ở xã hội vốn được thiết kế như một chính sách an sinh cốt lõi, nhằm bảo đảm quyền có chỗ ở của người thu nhập thấp, công nhân, người yếu thế trong tiến trình đô thị hóa.
Tuy nhiên, trong thực tế triển khai ở nhiều địa phương, chính sách này không ít lần bị biến dạng: từ một công cụ nhân văn trở thành “hàng hiếm”, nơi người đủ điều kiện thì khó tiếp cận, còn người không thuộc đối tượng lại có thể mua được thông qua các mối quan hệ trung gian.
Trong bối cảnh đó, chỉ đạo mới của Phó Chủ tịch UBND TP.Hải Phòng, Trần Văn Quân về phát triển nhà ở xã hội mang ý nghĩa vượt ra ngoài một yêu cầu hành chính thông thường, mà đặt ra một phép thử thực sự về năng lực quản trị và trách nhiệm thực thi chính sách.
Ảnh minh họa
Điểm đáng chú ý đầu tiên là cách tiếp cận vấn đề. Thay vì chỉ nhấn mạnh chỉ tiêu số lượng dự án hay số căn hộ cần hoàn thành, chỉ đạo lần này tập trung thẳng vào “điểm nghẽn” lớn nhất của nhà ở xã hội: khâu tiếp cận của người dân.
Việc yêu cầu rà soát toàn bộ thủ tục mua nhà, bảo đảm người dân có thể thực hiện trực tiếp hoặc trực tuyến, không phát sinh chi phí ngoài quy định, cho thấy lãnh đạo thành phố đã nhìn nhận đúng bản chất vấn đề. Khi thủ tục còn rườm rà, thông tin còn mập mờ, thì dù có thêm bao nhiêu dự án nhà ở xã hội, nguy cơ trục lợi chính sách vẫn tồn tại, thậm chí ngày càng tinh vi hơn.
Chỉ đạo xây dựng và đưa vào vận hành hệ thống thông tin, cơ sở dữ liệu nhà ở xã hội theo mô hình “một cửa, một điểm đến” là một bước đi mang tính then chốt. Ở đây, công nghệ thông tin không chỉ đóng vai trò hỗ trợ kỹ thuật, mà là công cụ để tái cấu trúc cách thức quản lý.
Khi toàn bộ thông tin về dự án, quỹ nhà, đối tượng, điều kiện, thủ tục đăng ký mua, thuê, thuê mua được tích hợp, liên thông và công khai, thì những “vùng xám” lâu nay vốn là mảnh đất màu mỡ cho môi giới trái phép, cho “chạy suất”, cho xin - cho sẽ bị thu hẹp đáng kể. Nói cách khác, minh bạch hóa thông tin chính là cách đánh thẳng vào gốc rễ của tiêu cực.
Đáng chú ý, trong chỉ đạo lần này, lãnh đạo TP Hải Phòng không né tránh mà gọi đúng tên các hành vi cần xử lý: môi giới trái phép, nhận tiền “chạy suất”, lợi dụng chính sách để trục lợi.
Việc một văn bản chỉ đạo hành chính phải nêu thẳng những cụm từ này cho thấy vấn đề không còn mang tính cá biệt. Nhà ở xã hội, ở một số nơi, đã và đang bị biến thành “hàng hóa đặc quyền”, đi ngược hoàn toàn với mục tiêu an sinh mà chính sách hướng tới.
Yêu cầu tổ chức thanh tra, kiểm tra cả định kỳ lẫn đột xuất, xử lý nghiêm các hành vi sai phạm, vì thế, không chỉ là biện pháp chấn chỉnh, mà còn là thông điệp về thái độ của chính quyền đối với những lệch lạc trong thực thi chính sách.
9 đối tượng được mua nhà ở xã hội (NOXH) bao gồm người thu nhập thấp, công nhân, cán bộ công chức, lực lượng vũ trang... chưa sở hữu nhà hoặc diện tích bình quân <15𝑚2/người, có đăng ký thường trú hoặc tạm trú tại Hải Phòng.
Một điểm khác cần được nhìn nhận thẳng thắn là vấn đề giá nhà ở xã hội. Chỉ đạo siết chặt quy trình thẩm định, duyệt giá, bảo đảm tính đúng, tính đủ, tính kịp thời, tránh đầu cơ, “găm hàng, đội giá” cho thấy thành phố không chỉ quan tâm đến việc ai được mua nhà, mà còn quan tâm đến việc người dân mua nhà với mức giá nào.
Trên thực tế, không ít dự án nhà ở xã hội tuy mang danh “giá rẻ”, nhưng khi cộng dồn các chi phí phát sinh, lại trở thành gánh nặng vượt quá khả năng của người thu nhập thấp. Nếu không kiểm soát chặt khâu định giá, nhà ở xã hội rất dễ trượt khỏi quỹ đạo an sinh, trở thành một phân khúc thị trường trá hình.
Các mốc thời gian mà lãnh đạo thành phố đặt ra trong chỉ đạo lần này cũng đáng để suy ngẫm. Hoàn thành rà soát thủ tục, đưa hệ thống thông tin vào vận hành trước ngày 25.1; kiện toàn Ban Chỉ đạo thực hiện Nghị quyết trong tháng 1.2026; điều chỉnh Chương trình phát triển nhà ở thành phố trong quý I/2026. Đây đều là những mốc gấp, tạo ra áp lực lớn đối với Sở Xây dựng và các sở, ngành liên quan.
Nhưng chính áp lực đó lại phản ánh một yêu cầu rõ ràng: không kéo dài, không chần chừ, không để các vướng mắc tiếp tục bị “ngâm” trong các cuộc họp. Ở góc độ quản trị, đây là cách buộc bộ máy phải chuyển động thực chất, thay vì dừng lại ở các báo cáo hình thức.
Tuy nhiên, từ chỉ đạo đến thực tế triển khai vẫn luôn tồn tại một khoảng cách. Kinh nghiệm cho thấy, nhiều chính sách được thiết kế rất tốt trên giấy, nhưng khi đi vào cuộc sống lại bị “bẻ cong” bởi lợi ích cục bộ, bởi tâm lý sợ trách nhiệm, hoặc bởi sự thiếu quyết liệt của người đứng đầu.
Vì vậy, điều quan trọng không kém nội dung chỉ đạo là cơ chế giám sát việc thực hiện chỉ đạo đó. Khi đã đặt ra các mốc thời gian cụ thể, câu hỏi tiếp theo cần được đặt ra là: nếu không hoàn thành, trách nhiệm thuộc về ai, xử lý ra sao? Nếu hệ thống “một cửa” được vận hành nhưng vẫn còn kẽ hở cho tiêu cực, ai sẽ chịu trách nhiệm giải trình trước người dân?
Nhìn rộng hơn, chỉ đạo của lãnh đạo TP Hải Phòng diễn ra trong bối cảnh nhà ở xã hội đang đứng trước nhiều thách thức. Áp lực đô thị hóa, nhu cầu nhà ở của người thu nhập thấp ngày càng lớn, trong khi nguồn lực ngân sách có hạn, đòi hỏi chính quyền phải lựa chọn cách làm hiệu quả và công bằng hơn.
Việc nhấn mạnh minh bạch, ứng dụng công nghệ, siết kỷ cương, xử lý nghiêm tiêu cực cho thấy Hải Phòng đang cố gắng giữ “linh hồn an sinh” của nhà ở xã hội, thay vì để chính sách này trôi theo quán tính thị trường.
Cuối cùng, thành công hay thất bại của chỉ đạo lần này sẽ không được đo bằng số lượng văn bản được ban hành hay số cuộc họp được tổ chức, mà bằng những thay đổi rất cụ thể trong đời sống người dân. Người lao động có thể dễ dàng tiếp cận thông tin dự án hay không? Hồ sơ mua nhà có thực sự đơn giản, minh bạch? Có còn tình trạng phải “quen biết”, phải chi thêm tiền ngoài quy định để có một suất mua nhà ở xã hội hay không? Câu trả lời cho những câu hỏi đó sẽ là thước đo chân thực nhất cho hiệu quả của chính sách.
Nhà ở xã hội, suy cho cùng, không chỉ là câu chuyện xây nhà, mà là câu chuyện về niềm tin của người dân vào sự công bằng của chính quyền. Chỉ đạo của lãnh đạo TP Hải Phòng đã đặt ra một hướng đi đúng.
Vấn đề còn lại là bộ máy thực thi có đủ quyết tâm và bản lĩnh để biến những cam kết đó thành hiện thực hay không. Đây không chỉ là bài toán riêng của ngành xây dựng hay của một vài sở, ngành, mà là phép thử chung đối với năng lực quản trị đô thị của cả thành phố trong giai đoạn tới.
Đình Sáng