Thách thức mới đối với xuất khẩu cá ngừ

Ngành hàng cá ngừ Việt Nam đã có đóng góp lớn trong hoạt động xuất khẩu thủy sản, song hiện nay, ngành hàng này vẫn đang đứng trước cơ hội và thách thức đan xen. Mặc dù hạn ngạch thuế quan ưu đãi theo Hiệp định EVFTA đã được khởi động, nhưng lại gặp vướng mắc về nguồn cung và quy định khai thác.

Vẫn còn vướng rào cản nguyên liệu

Theo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP), trong quý IV/2024, xuất khẩu cá ngừ đóng hộp sang EU chỉ đạt gần 17 triệu USD, tương đương cùng kỳ năm 2023. Điều này đánh dấu sự sụt giảm sau giai đoạn tăng trưởng mạnh trong nửa đầu năm. Cả năm 2024, kim ngạch xuất khẩu cá ngừ đóng hộp đạt khoảng 74 triệu USD, tăng nhẹ 4% so với năm trước, nhưng mức tăng này không phản ánh đúng tiềm năng của ngành.

Theo phản ánh của các doanh nghiệp chế biến và xuất khẩu cá ngừ, một trong những yếu tố ảnh hưởng mạnh đến xu hướng xuất khẩu cá ngừ hiện nay là sự thiếu hụt nguyên liệu, đặc biệt là nguồn nguyên liệu thuần túy (những sản phẩm cá ngừ được đánh bắt bởi đội tàu trong nước). Sau khi Nghị định số 37/2024/NĐ-CP có hiệu lực vào tháng 5/2024, với quy định về kích thước tối thiểu được phép khai thác không phù hợp với một số loài hải sản, trong đó có cá ngừ vằn, đã gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động sản xuất của ngư dân và doanh nghiệp, đồng thời tạo ra những khó khăn kinh tế cho toàn bộ chuỗi sản xuất liên quan.

Một trong những vấn đề lớn mà doanh nghiệp và ngư dân phải đối mặt là tình trạng "treo" nguyên liệu, khi các lô nguyên liệu đánh bắt không thể xuất khẩu do các giấy tờ như S/C, C/C không được cấp. Điều này dẫn đến việc không thể thực hiện các đơn hàng đã ký kết, đặc biệt là các đơn hàng xuất khẩu cá ngừ đóng hộp, khiến một số doanh nghiệp phải bỏ lỡ cơ hội và đối mặt với yêu cầu phạt từ khách hàng.

Ngoài ra, khi phải sử dụng nguyên liệu nhập khẩu thay vì nguyên liệu nội địa, doanh nghiệp không được hưởng các ưu đãi thuế quan theo Hiệp định Thương mại tự do Việt Nam - EU (EVFTA), làm giảm sức cạnh tranh của cá ngừ đóng hộp Việt Nam tại thị trường châu Âu. Điều này đang làm giảm khả năng cạnh tranh của các sản phẩm cá quyền đóng hộp của Việt Nam tại khối thị trường châu Âu.

Trước những khó khăn về nguồn nguyên liệu này, Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan khẳng định rằng quy định về kích thước tối thiểu khai thác cá ngừ vằn là cần thiết và có căn cứ pháp lý, khoa học để bảo vệ nguồn lợi thủy sản và đáp ứng các yêu cầu của Ủy ban châu Âu (EC). Tuy nhiên, để không ảnh hưởng tiêu cực đến hoạt động khai thác truyền thống của ngư dân và hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp, Bộ Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn đã đề xuất sửa đổi Nghị định này thông qua một thủ tục rút gọn, với dự kiến ban hành trong tháng 4/2025 để giải quyết các vướng mắc hiện tại.

Cơ hội thâm nhập sâu hơn vào thị trường Hoa Kỳ

Mặc dù trong những năm qua ngành chế biến, xuất khẩu cá ngừ Việt Nam đã có những tăng trưởng vượt trội, nhưng thị trường thế giới cũng luôn đặt cá người Việt Nam vào vị trí bắt buộc phải thay đổi để thích nghi với từng tình huống. Theo số liệu thống kê của Trung tâm Thương mại Quốc tế (ITC), Việt Nam đang là nguồn cung cá ngừ lớn thứ 2 cho thị trường Hoa Kỳ sau Thái Lan.

Thị trường Hoa Kỳ là thị trường lớn nhập khẩu hải sản Việt Nam, trong đó có sản phẩm cá ngừ. Hiện nay các chính sách thuế của Hoa Kỳ áp lên các sản phẩm nhập khẩu có sự thay đổi, đặc biệt là các nguyên vật liệu có suất xứ từ Trung Quốc sẽ bị đánh thuế cao hơn cũng đã ảnh hưởng đến nguồn cá ngừ Việt Nam tiến vào Hoa Kỳ. 

Theo bà Nguyễn Thị Vân Hà, chuyên gia thị trường cá ngừ của Hiệp hội chế biến và suất khẩu thủy sản Việt Nam, ngay ngày đầu tiên nhậm chức (tháng 2/2025), Tổng thống Hoa Kỳ Donald Trump đã ký sắc lệnh áp thuế quan lên tất cả hàng hóa nhập khẩu từ 3 đối tác thương mại lớn nhất của Mỹ là Trung Quốc, Canada và Mexico.

Sắc lệnh do ông Trump ký áp thuế bổ sung 10% đối với hàng hóa Trung Quốc, có hiệu lực từ ngày 4/2, và 25% lên hàng hóa từ Mexico và Canada, đang tạm dừng trong 30 ngày. Quyết định này của ông Trump dự kiến sẽ ảnh hưởng đến giá cá ngừ đóng hộp tại Hoa Kỳ. Sức mua của người tiêu dùng tại Hoa Kỳ có thể bị ảnh hưởng bởi các nhà bán lẻ có thể phải tăng giá sản phẩm.

Điều đáng chú ý là cá ngừ vằn ngâm dầu đóng hộp nhập khẩu vào Mỹ đang phải chịu mức thuế từ 12,5% đến 35%, trừ khi một quốc gia có thoả thuận được hưởng ưu đãi hoặc giảm thuế khi xuất khẩu sang thị trường này. Hiệp định Thường mại Hoa Kỳ - Mexico - Canada (gọi tắt USMCA), được ông Trump ký vào năm 2020 vẫn có hiệu lực, theo đó Mexico và Canada được hưởng mức thuế ưu đãi đối với nhiều sản phẩm bao gồm cả cá ngừ. Do đó, nếu như các cuộc đàm phán với Mexico và Canada thất bại, các sản phẩm cá ngừ của 2 nước này, đặc biệt là Mexico, sang Hoa Kỳ bị sụt giảm.

Tương tự như vậy, với trường hợp của Trung Quốc, xuất khẩu cá ngừ của nước này sang Hoa Kỳ sau khi bị áp thuế bổ sung cũng sẽ bị tác động mạnh.

Theo phân tích của ông Phạm Quang Vinh, Nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, Nguyên Đại sứ Việt Nam tại Hoa Kỳ, thâm hụt thương mại giữa Việt Nam và Hoa Kỳ là một vấn đề tương đối khách quan trong thương mại giữa các nền kinh tế. Nếu Hoa Kỳ hạn chế Trung Quốc thì đương nhiên sẽ phải tăng nhập khẩu từ các nước khác, trong đó Việt Nam là một quốc gia có lợi thế cạnh tranh. Chính vì thế, đây sẽ là cơ hội cho các doanh nghiệp Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào thị trường cá ngừ Hoa Kỳ.

Thanh Phong