Việc xây dựng trung tâm giao dịch nguyên phụ liệu phục vụ ngành thời trang được kỳ vọng trở thành cú hích quan trọng, giúp Việt Nam giảm phụ thuộc nhập khẩu, nâng giá trị gia tăng và mở rộng chuỗi cung ứng nội địa.
Phụ thuộc nhập khẩu – “nút thắt cổ chai” kéo dài
Dệt may và da giày là hai ngành xuất khẩu chủ lực của Việt Nam, thường xuyên nằm trong nhóm có kim ngạch xuất khẩu lớn nhất cả nước. Tuy nhiên, giá trị gia tăng thu về vẫn chưa cao do ngành chưa tự chủ được nguồn nguyên liệu và còn phụ thuộc lớn vào nhập khẩu, khiến doanh nghiệp khó tận dụng ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do (FTA).
Theo Hiệp hội Dệt may Việt Nam, mỗi năm ngành dệt may nhập khẩu khoảng 24 – 25 tỷ USD nguyên phụ liệu, trong đó 60% là vải, 11% là sợi, 11,6% là bông và 17,5% là phụ liệu. Thị trường cung cấp chủ yếu là Trung Quốc (56,7%), tiếp theo là Hàn Quốc (8,8%), Đài Loan (7,5%), cùng Mỹ, Brazil, Hồng Kông, Thái Lan, Úc, Ấn Độ và Italia.
Với ngành da giày, Việt Nam nhập hầu hết nguyên liệu từ Trung Quốc, Đài Loan và Hàn Quốc, một phần nhỏ từ châu Âu để phục vụ phân khúc cao cấp.
Sự phụ thuộc này không chỉ khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương khi thị trường biến động, mà còn hạn chế khả năng tận dụng ưu đãi từ các hiệp định thương mại tự do (FTA). Nhiều FTA yêu cầu tỷ lệ xuất xứ nội khối cao để được hưởng thuế suất ưu đãi, trong khi doanh nghiệp Việt Nam chưa đáp ứng được điều kiện này.
Trung tâm giao dịch nguyên phụ liệu – lời giải khả thi?
Theo bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày – Túi xách Việt Nam, Việt Nam nhập khẩu nguyên phụ liệu hầu hết từ những “ông lớn” như: Trung Quốc, Đài Loan (Trung Quốc), Hàn Quốc… Ngoài ra, còn có châu Âu, nhưng đây là những thị trường cao cấp, chủ yếu phục vụ cho phân khúc trên, số lượng không lớn.
Để giải quyết "bài toán" thiếu nguyên phụ liệu sản xuất, ngành da giày có thể có hai hướng đi, gồm: Kêu gọi đầu tư, phát triển sản xuất nguyên phụ liệu trong nước và đa dạng hoá nguồn cung nguyên phụ liệu.
Trong đó, đa dạng hoá nguồn cung nguyên phụ liệu đang được tính đến như một giải pháp “tình thế”, trong khi giải pháp bền vững hơn là phát triển nguồn cung trong nước chưa thực sự phát huy hiệu quả.
Bà Phan Thị Thanh Xuân, Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Da giày - Túi xách Việt Nam. Ảnh: VGP
“Việc thành lập trung tâm sáng tạo, nghiên cứu - phát triển và giao dịch nguyên phụ liệu phục vụ ngành thời trang là một trong những cái giải pháp để giúp đa dạng hóa thị trường nhập khẩu, đồng thời có thể tập trung nâng cao kỹ năng nghiên cứu và phát triển, đổi mới sáng tạo và tạo ra một thị trường nguyên phụ liệu đúng nghĩa tại Việt Nam”, bà Xuân nói.
Bà cũng cho rằng, nếu không có một cái “chợ”, để tất cả các nguồn cung tụ hợp lại, giới thiệu sản phẩm thì các nhà sản xuất, tiêu dùng trong nước cũng sẽ không có đầu mối tiếp cận.
Một vấn đề nữa, Việt Nam đang yếu và thiếu về mặt sản xuất nguyên phụ liệu, thành lập “chợ” sẽ thu hút được nguồn cung từ khắp nơi trên thế giới, đó cũng là một cách tốt để ngành đa dạng hoá nguồn nguyên liệu đầu vào.
Ý tưởng xây dựng trung tâm giao dịch nguyên phụ liệu đã được nhiều hiệp hội và cơ quan quản lý nhà nước đồng tình. Tại Hội nghị giao ban Xúc tiến thương mại với hệ thống Thương vụ Việt Nam ở nước ngoài tháng 8/2024, các chuyên gia đều nhấn mạnh tầm quan trọng của một đầu mối giao dịch nguyên phụ liệu trong nước.
Mô hình này phù hợp với định hướng tại Quyết định số 1643/QĐ-TTg ngày 29/12/2022 về chiến lược phát triển ngành Dệt may – Da giày đến năm 2030, tầm nhìn 2035, và Nghị quyết số 115/NQ-CP ngày 06/8/2020 về thúc đẩy phát triển công nghiệp hỗ trợ.
Doanh nghiệp chủ động nhưng cần chính sách hậu thuẫn
Theo bà Xuân, để mô hình này thành công, cần sự phối hợp chặt chẽ từ các thương vụ Việt Nam ở nước ngoài trong việc kết nối mô hình quốc tế và từ Nhà nước trong việc hoàn thiện chính sách. Đặc biệt, bà kiến nghị các bộ ngành liên quan, nghiên cứu xây dựng một đề án tổng thể với các cơ chế, chính sách hỗ trợ cụ thể. Điều này vừa tạo động lực thúc đẩy trung tâm đi vào hoạt động hiệu quả, vừa thu hút sự tham gia của nhiều ngành, góp phần hình thành chuỗi cung ứng nội địa và tăng tính chủ động cho ngành công nghiệp thời trang Việt Nam.
Bên cạnh việc đồng tình với những đề xuất trên, ông Trương Văn Cẩm, Phó Chủ tịch Hiệp hội Dệt may Việt Nam cho rằng nhiều doanh nghiệp dệt may Việt Nam hiện đã đủ tiềm lực để đầu tư ra nước ngoài, hình thành tập đoàn đa quốc gia, đặc biệt ở các nước có chi phí nhân công thấp như Bangladesh hay Ấn Độ. Vì vậy, vai trò của các cơ quan đại diện ngoại giao trong việc cung cấp thông tin môi trường đầu tư, chính sách ưu đãi và cảnh báo rủi ro là rất quan trọng.
Để phát triển bền vững nguồn cung nguyên phụ liệu, ông Cẩm cũng nhấn mạnh cần chính sách ưu đãi đủ mạnh để xây dựng khu công nghiệp chuyên ngành, đồng thời đào tạo nguồn nhân lực kỹ thuật cao nhằm đáp ứng yêu cầu về công nghệ hiện đại.
“Nếu thiếu nhân lực đáp ứng tiêu chuẩn, thì dù doanh nghiệp có đầu tư máy móc, công nghệ cũng khó tạo đột phá,” ông Cẩm khẳng định.
Việc thành lập trung tâm giao dịch nguyên phụ liệu không chỉ giúp Việt Nam đa dạng hóa nguồn cung, giảm rủi ro về nhập khẩu, mà còn tạo nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh của ngành thời trang – một ngành đang chịu áp lực ngày càng lớn từ thị trường quốc tế.
Trung Anh