Nợ công toàn cầu tiếp tục gia tăng, các nước nghèo tiếp tục mang gánh nặng nợ nần mà chưa có lời giải. Trong khi để giải quyết quả “bom nợ” còn nhiều thách thức, giới chuyên gia cho rằng, Ngân hàng Thế giới và Quỹ Tiền tệ Quốc tế cần phải làm nhiều hơn nữa cải thiện tình hình.
Từ sự gia tăng nhanh chóng của nợ công đã khiến các bộ trưởng tài chính tập trung tại Washington (Hoa Kỳ) mới đây để tham dự cuộc họp mùa xuân của Quỹ Tiền tệ Quốc tế và Ngân hàng Thế giới.
Hình ảnh từ ngôi làng nhỏ gần thị trấn Samre ở Tigray, Ethiopia. Ethiopia đang đối mặt với nạn đói lan rộng. Quốc gia châu Phi này đã nộp đơn xin cơ cấu lại nợ theo Khung chung của G20. Ảnh: Getty Images
75 quốc gia nghèo nhất nợ các chủ nợ khoảng 1,1 nghìn tỷ USD
Với việc Cục Dự trữ Liên bang Hoa Kỳ (Fed) có khả năng giữ lãi suất cao hơn trong thời gian dài hơn, lạm phát vẫn kiên cường trên toàn thế giới và sự tăng giá của đồng USD, áp lực phải cứu trợ khẩn cấp cho các quốc gia có thu nhập thấp mắc nợ nặng nề đang gia tăng.
Trong một bài bình luận đăng trên tờ Bưu điện Hoa Nam buổi sáng (SCMP), chuyên gia James David Spellman, hiệu trưởng trường Strategic Communications LLC thuộc công ty tư vấn có trụ sở tại Washington DC (Hoa Kỳ), cho biết các giải pháp được đưa ra ở Washington tập trung vào việc trang bị lại các phương pháp tiếp cận hiện tại, đồng thời mở rộng bổ sung cho Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới (WB), qua đó, có thể gia hạn nhiều khoản vay hơn để giảm thiểu năng lượng, y tế và biến đổi khí hậu.
Các nhà phân tích hy vọng rằng những cải thiện nhanh chóng trong những lĩnh vực đó sẽ kích thích tăng trưởng để các nước có thể thoát khỏi cuộc khủng hoảng nợ.
Tổng hợp những khó khăn này là triển vọng tăng trưởng kinh tế và thương mại toàn cầu, IMF dự báo, rằng cả hai tổ chức định chế tài chính hàng đầu thế giới này sẽ tăng trưởng chậm hơn mức trung bình lịch sử trong vài năm tới.
Dữ liệu của Ngân hàng Thế giới, cho thấy 75 quốc gia nghèo nhất nợ các chủ nợ khoảng 1,1 nghìn tỷ USD vào cuối năm 2022, cao hơn gấp đôi mức năm 2012. Hơn 60% các nước thu nhập thấp và ít nhất 25% các nước thu nhập trung bình đang gặp khó khăn về nợ nần hoặc có nguy cơ cao.
Các nước nghèo sử dụng khoảng 14% nguồn thu từ thuế để trả nợ. Tỷ lệ đó ở một số quốc gia vượt quá 25%. Những mức này ít nhất là gấp đôi so với một thập kỷ trước đó. Vấn đề trở nên trầm trọng hơn khi 1/3 số nợ nước ngoài của họ được tính lãi suất thay đổi.
Với rất ít cơ hội để bù đắp những chi phí đi vay này bằng nguồn thu mới, nguồn vốn dành cho các quốc gia để đáp ứng các nhu cầu nhân đạo cơ bản cũng đang bị thu hẹp, làm tăng thêm những khó khăn trong việc đạt được những tiến bộ quan trọng đối với tăng trưởng bền vững.
Trong khi đó, các quốc gia này đang phải đối mặt với việc phải trả nợ đáng kể trong hai năm tới, tương đương với việc tái cấp khoảng 60 tỷ USD vốn nợ nước ngoài mỗi năm, gấp khoảng ba lần mức trung bình trong thập kỷ kết thúc vào năm 2020. Việc tập trung tái cấp vốn như vậy có thể dẫn đến khủng hoảng thanh khoản ở các nước này, trong khi các quốc gia đi vay phải trả lãi suất cao hơn để thu hút những người cho vay ngày càng bất lợi trước rủi ro vỡ nợ đang gia tăng.
Các chủ nợ tư nhân đã nhận được nhiều khoản hoàn trả gốc từ các nước đang phát triển hơn là việc giải ngân các khoản vay. Cơ cấu tài chính toàn cầu, với nguồn lực không đủ và quy trình lạc hậu, không thể quản lý những rủi ro như vậy một cách nhanh chóng, đặc biệt là khi chúng lan rộng.
Theo IMF, nợ công toàn cầu đã tăng lên tới 93% tổng sản phẩm quốc nội vào năm ngoái, cao hơn 9 điểm phần trăm so với mức trước đại dịch. Sự gia tăng đó được dẫn đầu bởi hai nền kinh tế lớn nhất là Hoa Kỳ và Trung Quốc, nơi nợ công tăng lần lượt từ hơn 2 cho đến 6 điểm phần trăm GDP. Khoảng một nửa nền kinh tế thế giới đã thắt chặt chính sách tài khóa vào năm ngoái, giảm từ mức 70% vào năm 2022.
Những xu hướng này cho thấy các nước tiên tiến đang chi tiêu vượt xa nguồn thu vì nhiều lý do. Chi phí phục hồi sau đại dịch, bao gồm hỗ trợ khẩn cấp và chăm sóc y tế, vẫn còn kéo dài. Các cuộc chiến tranh ở Trung Đông và Ukraine đã dẫn đến sự leo thang trong chi tiêu quốc phòng. Cùng với đó là tình trạng dân số già cũng đang đẩy chi phí dịch vụ xã hội leo cao.
Hạn chế về ngân sách của các nước phát triển đã hạn chế khả năng tăng cường cam kết bổ sung các ngân hàng đa phương để thực hiện tái cơ cấu nợ.
Các nước nghèo “lắc đầu” trước khả năng giảm nợ
Theo SCMP, các bộ trưởng từ châu Phi lắc đầu khi được hỏi về những ý tưởng mới hoặc có các giải pháp nào có thể giảm thiểu rủi ro nợ nần. Phần lớn họ cho rằng việc điều chỉnh trên bàn giấy chỉ là mang tính thủ tục, vì chúng không giải quyết được những bất bình đẳng cơ bản trong nền kinh tế toàn cầu.
Trong chuỗi cung ứng, các quốc gia nghèo như ở châu Phi, thường chỉ cung cấp nguyên liệu thô. Các quốc gia này có rất ít lợi nhuận từ hàng hóa. Trong khi những thay đổi thất thường của thiên nhiên có thể quét sạch xuất khẩu đồng thời dẫn đến nạn đói.
Một bộ trưởng cho biết một thanh sô cô la có thể được bán với giá 10 euro (10,65 USD) ở Paris, nhưng ca cao dùng để làm sô cô la đó được mua với giá rất thấp. Theo vị bộ trưởng này, “làm sao chúng tôi có thể kiếm được số tiền cần kiếm nếu khả năng tạo ra lợi nhuận của chúng tôi cực kỳ hạn chế?”.
Các chuyên gia và nhà phân tích kinh tế, cho rằng các giải pháp phải bao gồm việc tái cơ cấu nền kinh tế của các quốc gia đang mang nợ để giúp họ sản xuất hàng hóa có tỷ suất lợi nhuận cao hơn, trong khi sử dụng hàng hóa của họ theo những cách sáng tạo hơn để trả nợ. Các mối quan hệ dựa trên giao dịch phải trở thành quan hệ đối tác lâu dài vì người mua ca cao nhìn thấy những lợi thế lớn hơn trong việc giúp các nhà cung cấp của họ xây dựng và hiện đại hóa năng lực.
Chẳng hạn, việc mua ca cao có thể đi đôi với việc mua tín dụng carbon mà người trồng ca cao đưa ra vì trang trại của họ là các bể chứa carbon. Một bộ trưởng tài chính khác cũng đề xuất rằng “chúng ta cần giải phóng giá trị của trang trại và rừng của mình thông qua các chính sách biến đổi khí hậu”.
Khoảng 100 tỷ USD có thể được tạo ra từ các giao dịch hoán đổi nợ lấy thiên nhiên, dựa trên ước tính của Viện Môi trường và Phát triển Quốc tế về các giao dịch hoán đổi nợ ở 49 quốc gia kém phát triển hơn có nguy cơ xảy ra khủng hoảng nợ.
Khung chung của các nước công nghiệp phát triển hàng đầu thế giới (G20) bị chỉ trích vì sử dụng hạn chế trong việc điều phối tái cơ cấu nợ giữa các bên cho vay khác nhau bao gồm Trung Quốc, Ả Rập Saudi, ngân hàng tư nhân và Nhóm G20. Hơn 70 quốc gia đủ điều kiện, nhưng chỉ có 4 quốc gia nộp đơn vào tháng trước, gồm Chad, Zambia, Ethiopia và Ghana.
Những cải cách được đề xuất, được các bộ trưởng nhắc lại tại các cuộc họp mùa xuân, tuy chưa ấn tượng nhưng cần thiết. Chúng bao gồm một quy trình được tiêu chuẩn hóa với thời hạn cụ thể cho phép các cuộc đàm phán với tất cả các chủ nợ khác nhau diễn ra đồng thời theo các lộ trình khác nhau.
Các chủ nợ đang bị chia rẽ gay gắt về việc liệu tổn thất mà họ phải gánh chịu khi xóa nợ có được chia sẻ một cách công bằng hay không và thực hiện xoá nợ bằng cách nào? Các phương pháp tính toán giá trị nợ và dự báo dòng tiền của một quốc gia vốn không được tiêu chuẩn hóa.
Trong bối cảnh đó, theo ông James David Spellman, WB và IMF cần phải làm nhiều hơn nữa để nhấn mạnh sự cần thiết của việc thực hiện giảm nợ. Nếu không đạt được những tiến bộ này, hậu quả có thể làm suy thoái kinh tế toàn cầu khi việc hạn chế tài chính thận trọng bị hủy bỏ để kích thích tăng trưởng.
Minh Đức