Thị trường trái phiếu doanh nghiệp năm 2024 sẽ ra sao?

Các chuyên gia cho rằng trong nhiều năm qua nếu không huy động vốn qua phát hành trái phiếu, nhiều doanh nghiệp và hệ thống ngân hàng đã phải chịu nhiều gánh nặng, áp lực về vốn. Theo dự báo, thị trường trái phiếu doanh nghiệp ghi nhận khối lượng phát hành tăng trở lại, thị trường sôi động hơn nhưng giới phân tích cũng lưu ý tới khả năng thanh toán trái phiếu đến hạn.

Trái phiếu doanh nghiệp vẫn là kênh huy động vốn quan trọng

Thời gian qua, các cơ chế, chính sách liên quan đến hoạt động kiểm soát, phát triển thị trường trái phiếu doanh nghiệp không ngừng được bổ sung, hoàn thiện theo hướng ngày càng an toàn, lành mạnh và minh bạch, trong đó gần đây nhất, Chính phủ ban hành Nghị định 08/2023/NĐ-CP ngày 5/3/2023 sửa đổi, bổ sung các quy định về chào bán, giao dịch trái phiếu; chỉ đạo đưa hệ thống giao dịch trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ vào vận hành từ ngày 19/7/2023… Nhờ đó, thị trường đã có những phát triển vượt bậc, nhất là về khối lượng phát hành cũng như gia tăng số nhà đầu tư, đóng góp thiết thực cho sự phục hồi và phát triển kinh tế-xã hội sau đại dịch.

Tuy nhiên, nhìn ở bình diện khác, mặc dù đã được cải thiện, nhưng thị trường trái phiếu doanh nghiệp chưa đạt như kỳ vọng, vẫn bộc lộ những hạn chế, bất cập, trong đó có vấn đề về minh bạch thông tin, việc tuân thủ các quy định pháp luật của doanh nghiệp phát hành trái phiếu; việc thực hiện các cam kết với nhà đầu tư; khả năng hấp thụ vốn của nền kinh tế tiếp tục khó khăn, tình hình thế giới có nhiều bất ổn, thị trường xuất khẩu gặp nhiều khó khăn…

Theo ông Nguyễn Tùng Anh, Giám đốc Nghiên cứu Công ty Cổ phần FiinRatings cho rằng trong nhiều năm qua nếu không huy động vốn qua phát hành trái phiếu, nhiều doanh nghiệp và hệ thống ngân hàng đã phải chịu nhiều gánh nặng, áp lực về vốn.

Ông Tùng Anh dẫn số liệu cho thấy trước khi suy giảm, thị trường trái phiếu doanh nghiệp có giai đoạn tăng trưởng mạnh vào 2018-2021 với tốc độ trung bình hàng năm vào khoảng 45%. Tại thời điểm đỉnh cao vào giữa năm 2022, tổng dư nợ trái phiếu doanh nghiệp gần 1,5 triệu tỷ đồng, tương đương khoảng 14% GDP năm 2021 và 12% tổng dư nợ tín dụng toàn hệ thống ngân hàng.

Theo báo cáo của Bộ Tài chính, năm 2023, nhờ quy định lùi thời điểm xếp hạng tín nhiệm doanh nghiệp tại Nghị định 08, có 78 doanh nghiệp phát hành trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ thành công, huy động khoảng 237.400 tỷ đồng. Trong đó, khoảng 236.500 tỷ đồng trái phiếu được phát hành sau thời điểm Nghị định 08 có hiệu lực.

Một số trường hợp có thể kể tới như Công ty TNHH Capitaland Tower phát hành 4 đợt trái phiếu huy động khoảng 12.240 tỷ đồng, Công ty cổ phần đầu tư và kinh doanh Nam An huy động 4.700 tỷ đồng, Công ty TNHH đầu tư và phát triển đô thị Hưng Yên 7.200 tỷ đồng, Công ty cổ phần Sài Gòn Capital 3.000 tỷ đồng, Công ty cổ phần đầu tư kinh doanh và phát triển đô thị Ngôi Sao Phương Nam gần 4.700 tỷ đồng, Công ty cổ phần tiếp vận và bất động sản Tân Liên Phát Tân Cảng 4.000 tỷ đồng...

Trong lĩnh vực khác, Ngân hàng Phương Đông phát hành 2 đợt trái phiếu doanh nghiệp huy động 1.800 tỷ đồng, Chứng khoán Tiên Phong 1.000 tỷ đồng, Chứng khoán Rồng Việt gần 1.500 tỷ đồng, Vietjet 600 tỷ đồng.

Mặc dù khối lượng phát hành tăng trở lại, thị trường sôi động hơn, giới phân tích cũng lưu ý tới khả năng thanh toán trái phiếu đến hạn. Năm nay, tổng khối lượng trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ đáo hạn khoảng hơn 310.000 tỷ đồng. Nhóm doanh nghiệp bất động sản và các tổ chức tín dụng có tỉ lệ đáo hạn lớn nhất, lần lượt chiếm 34,9% và 29,7%.

Để giải quyết dòng tiền chi trả cho trái phiếu đáo hạn, chuyên gia của FiinRatings cho rằng nếu như trong điều kiện thông thường, các doanh nghiệp sẽ tìm nguồn vốn mới từ phát hành trái phiếu, vay ngân hàng, phát hành cổ phiếu... để đảo nợ và duy trì, phát triển sản xuất - kinh doanh.

Tuy nhiên, ông dự báo khả năng gọi vốn của các doanh nghiệp trong thời gian tới sẽ khá khó khăn do thị trường vẫn cần thời gian để điều chỉnh và khôi phục niềm tin, nhất là với vấn đề nhà đầu tư chuyên nghiệp và xếp hạng tín nhiệm bắt buộc với một số trường hợp vẫn chưa được thực thi. Cùng đó, nguồn vốn tín dụng dành cho đối tượng này không nhiều do phải ưu tiên cho sản xuất - kinh doanh và trong bối cảnh hạn mức tăng trưởng tín dụng vẫn khoảng 14% để kiểm soát lạm phát.

Đánh giá về tiềm năng của thị trường này, trả lời báo chí mới đây, Bộ trưởng Tài chính Hồ Đức Phớc cho rằng trái phiếu doanh nghiệp vẫn là kênh huy động vốn tốt và còn nhiều dư địa để phát triển.

Bộ trưởng cho biết, theo chiến lược, kênh huy động trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ sẽ chiếm khoảng 25% GDP. Hiện nay dư nợ của trái phiếu doanh nghiệp chỉ khoảng 1 triệu tỷ đồng, tương đương 10% GDP, chủ yếu kênh phát hành từ ngân hàng thương mại. "Đây là mức thấp", ông Phớc đánh giá.

Ông Phớc nói dư địa để huy động trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ còn khoảng 15-16% GDP, tương đương khoảng 1,5-1,6 triệu tỷ đồng. Nguồn vốn này sẽ giải quyết khó khăn về vốn, giúp phát triển doanh nghiệp.

Bộ trưởng cũng cho rằng huy động vốn qua thị trường chứng khoán khó khăn do thị trường không còn sôi động trong khi việc bán hàng, phát mại tài sản để trả nợ cũng không dễ dàng do thị trường bất động sản đang trầm lắng, phục hồi chậm. Chính vì lẽ đó, một bộ phận doanh nghiệp, nhất là lĩnh vực bất động sản, có tiềm ẩn nguy cơ chậm trả trái phiếu.

Thừa nhận khối lượng trái phiếu đáo hạn ở mức cao nhưng Bộ trưởng Tài chính cho rằng bối cảnh hiện tại về cả vĩ mô và tín dụng đã ổn định hơn so với giai đoạn khi vụ việc ngân hàng SCB xảy ra. Đây là các điều kiện thuận lợi để các doanh nghiệp ổn định sản xuất kinh doanh, có dòng tiền thanh toán gốc, lãi với nhà đầu tư.

Thị trường bước vào chu kỳ mới, nhiều cơ hội đầu tư

Dự báo về thị trường, ông Trần Lê Minh, Tổng giám đốc CTCP Xếp hạng tín nhiệm đầu tư Việt Nam (VIS Rating), thị trường trái phiếu doanh nghiệp đang chuyển sang một giai đoạn phát triển mới theo hướng bền vững hơn. Từ năm 2017 đến năm 2023, thị trường trải qua 2 giai đoạn lớn của chu kỳ phát triển là phát triển nóng và điều chỉnh. Hiện nay thị trường đang bắt đầu vào giai đoạn thứ 3 là phục hồi.

Về quy mô, trong giai đoạn tăng trưởng nóng, năm 2017, tổng giá trị trái phiếu doanh nghiệp phát hành khoảng 310.000 tỷ đồng thì đến cuối năm 2021, quy mô thị trường đã tăng lên gần 1.469.000 tỷ đồng, tăng trưởng 4,73 lần. Ở giai đoạn này, đặc biệt là năm 2021, vai trò của thị trường trái phiếu doanh nghiệp đã được khẳng định rất rõ ràng trong hoạt động chung của toàn bộ thị trường tài chính cũng như nền kinh tế, vì đến thời điểm đó, giá trị trái phiếu doanh nghiệp được phát hành mới lên tới 746.000 tỷ đồng, tương đương với 60% tổng dư nợ tín dụng do các ngân hàng cung cấp ra thị trường và vượt trội hơn rất nhiều so với quy mô phát hành mới trên thị trường cổ phiếu, chỉ dưới 100.000 tỷ đồng trong cùng năm.

Tuy nhiên, hệ lụy để lại cho giai đoạn sau khá nặng nề khi hệ thống theo dõi của VIS Rating cho thấy, có đến 54% số doanh nghiệp SPE (Công ty phục vụ mục đích đặc biệt) được thành lập chỉ với mục đích để huy động vốn đã có vấn đề về trả nợ trái phiếu ở giai đoạn sau và đây là con số rất là đáng quan tâm.

Từ giai đoạn tháng 7/2023 đến nay, các trái phiếu doanh nghiệp chủ yếu vẫn là phát hành riêng lẻ, lượng phát hành ra công chúng không nhiều, chỉ chiếm hơn 11,4% tổng giá trị phát hành trong 10 tháng qua.

Theo ông Trần Phú Việt - Trưởng phòng Nghiên cứu và Phát triển sản phẩm, Khối thông tin tài chính (FiinGroup), thị trường TPDN năm tới có nhiều yếu tố tích cực quan trọng. Điểm tích cực đầu tiên chính là thị trường TPDN đã và đang lành mạnh hơn sau giai đoạn thanh lọc.

Trong giai đoạn 2022-2023, việc các tổ chức phát hành yếu kém bộc lộ đã giúp thị trường sàng lọc và khoanh vùng nhóm các tổ chức phát hành theo mức độ rủi ro khác nhau. Những doanh nghiệp có lịch sử trả nợ gốc và lãi trái phiếu doanh nghiệp sẽ là điểm sáng của thị trường, thu hút nhà đầu tư.

Các nhóm ngành nghề rủi ro cao cũng đã bộc lộ, giúp nhà đầu tư có góc nhìn chính xác hơn về rủi ro tín dụng từng nhóm ngành. Do đó, mức độ ảnh hưởng của những vi phạm trong việc phát hành trái phiếu doanh nghiệp tới thị trường thời gian tới sẽ thấp hơn, thị trường cũng sẽ ít biến động hơn.

“Nhà đầu tư có thể dựa vào lịch sử trả nợ gốc và lãi của doanh nghiệp để nhận định, đánh giá được doanh nghiệp nào tốt, nhóm ngành nào ít rủi ro để giải ngân đầu tư TPDN”, ông Việt khuyến nghị.

Một điểm tích cực khác của thị trường là thông tin về trái phiếu doanh nghiệp trở nên minh bạch. Việc lưu ký tập trung trên Tổng Công ty Lưu ký và bù trừ Chứng khoán Việt Nam giúp thông tin về trái phiếu doanh nghiệp trở nên minh bạch hơn rất nhiều, như các thông tin về lãi suất danh nghĩa, kỳ trả lãi...

Bên cạnh đó, sự ra đời và vận hành của sàn giao dịch trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ giúp nhà đầu tư nắm bắt rõ hơn các thông tin về giao dịch trái phiếu trên thị trường thứ cấp, đặc biệt các dữ liệu liên quan đến lợi suất đầu tư của từng mã trái phiếu. Đây là cơ sở để xây dựng các thông tin về đường cong lãi suất của các tổ chức phát hành, nhóm tổ chức phát hành.

Đồng thời, hoạt động xếp hạng tín nhiệm với sự tham gia của nhiều đơn vị xếp hạng, sẽ giúp cho nhà đầu tư có nhiều thông tin và sự lựa chọn hơn. Ngày 28/11, trong cuộc họp lấy ý kiến đánh giá tình hình triển khai Nghị định số 08/2023/NĐ-CP và định hướng chính sách trong thời gian tới, Bộ Tài chính cũng đề xuất không kéo dài thời gian ngưng quy định xếp hạng tín nhiệm bắt buộc đối với trái phiếu doanh nghiệp riêng lẻ. Như vậy, từ ngày 1/1/2024, các doanh nghiệp phát hành bắt buộc phải xếp hạng tín nhiệm, đây cũng là một lợi thế giúp nhà đầu tư có thêm lựa chọn giải ngân an toàn.

Ngoài ra, theo ông Việt, kênh trái phiếu doanh nghiệp vẫn còn rất nhiều cơ hội đầu tư tốt. Một số trái phiếu doanh nghiệp đầu ngành, cũng như nhóm trái phiếu doanh nghiệp của nhóm ngân hàng vẫn có mức coupon phát hành và lợi suất đầu tư trên thị trường thứ cấp hấp dẫn.

“Nhóm ngành Ngân hàng và bất động sản đã chiếm 70% tổng giá trị đáo hạn năm 2024, vì vậy 30% còn lại, chúng tôi đánh giá sẽ không tạo ra áp lực quá lớn cho thị trường vốn của năm tới”, ông Việt nhận định.

Tuy nhiên, ông Việt cũng lưu ý, môi trường kinh doanh có thể tiếp tục khó khăn, dẫn đến triển vọng kinh doanh của các tổ chức phát hành, đặc biệt trong nhóm ngành BĐS, Năng lượng tái tạo sẽ không đủ dòng tiền để trả nợ gốc, lãi trái phiếu đáo hạn trong thời gian tới.

Do đó, thị trường vẫn cần có thêm một thời gian dài đề hồi phục hoàn toàn, cũng như chứng tỏ được vai trò tích cực của kênh dẫn vốn an toàn, minh bạch để nhà đầu tư quay trở lại thị trường.

Bên cạnh đó, số lượng các doanh nghiệp SPE phát hành ra thị trường vẫn lớn. Nếu trong 2022, số lượng trái phiếu phát hành bởi SPE khoảng 29 nghìn tỷ đồng thì 2023, con số này lên tới 38 nghìn tỷ đồng, chiếm khoảng 35% tổng giá trị phát hành.Hiện nay, thị trường trái phiếu doanh nghiệp đã bước vào chu kỳ mới khi giá trị trái phiếu có rủi ro cao sẽ giảm dần trong 12 đến 18 tháng tới. Cụ thể, trong quý IV/2023, giá trị trái phiếu có độ rủi ro cao là 19.000 tỷ đồng; quý I/2024 còn 8.000 tỷ đồng; quý II/2024 là 13.000 tỷ đồng; quý III/2024 là 13.000 tỷ đồng và quý IV/2024 là 9.000 tỷ đồng. Quy mô thị trường trái phiếu doanh nghiệp bắt đầu ổn định.

Hồng Quang