Hàng giả, hàng nhái và hàng kém chất lượng, đặc biệt trong các ngành hàng nhạy cảm như mỹ phẩm, thực phẩm chức năng trên thị trường vẫn luôn là vấn đề nhức nhối và dai dẳng. Đây không chỉ là câu chuyện xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ, doanh nghiệp làm ăn chân chính bị mất đi cơ hội phát triển, mà còn là vấn đề trực tiếp ảnh hưởng tới sức khỏe, niềm tin và túi tiền của người tiêu dùng.
Thực trạng đáng báo động
Trong lĩnh vực mỹ phẩm, không khó để bắt gặp cảnh hàng trăm thùng hàng nhập lậu, giả mạo nhãn hiệu nổi tiếng bị lực lượng quản lý thị trường thu giữ. Nhiều thương hiệu quốc tế từ Hàn Quốc, Nhật Bản, Pháp, Mỹ… trở thành nạn nhân của việc làm giả, làm nhái. Mỹ phẩm giả thường có bao bì rất giống hàng thật, từ tem chống hàng giả, mã vạch đến thiết kế sang trọng. Tuy nhiên, thành phần bên trong có thể chỉ là những hóa chất rẻ tiền, không qua kiểm nghiệm, thậm chí có chất gây ung thư hoặc dị ứng nặng. Đã có nhiều trường hợp người dùng phải nhập viện vì dị ứng toàn thân, bỏng rát, biến chứng da liễu sau khi sử dụng những sản phẩm này.
Sữa bột và thực phẩm chức năng cũng đang là “miếng mồi béo bở” cho các đường dây làm giả. Sữa giả không chỉ gây thiệt hại cho doanh nghiệp và người tiêu dùng mà còn đe dọa nghiêm trọng tới sự phát triển của trẻ em, người cao tuổi, người bệnh – đối tượng chính sử dụng sản phẩm. Nhiều loại sữa bột giả, sữa pha loãng, hoặc trộn bột không rõ nguồn gốc, khi kiểm tra cho thấy hàm lượng dinh dưỡng rất thấp, không đạt tiêu chuẩn an toàn, thậm chí chứa vi khuẩn gây hại. Điều đáng sợ là bao bì được làm giả đến mức khó phân biệt bằng mắt thường.
Thời gian gần đây lực lượng chức năng liên tục phát hiện những kho hàng giả, hàng lậu với quy mô lớn khiến dư luận bàng hoàng, cho thấy tình trạng này đang diễn biến phức tạp hơn bao giờ hết. Tại Long An, một lô hàng gần 25 tấn sữa bột không rõ nguồn gốc, trị giá hơn 3 tỷ đồng, đã bị thu giữ tại một căn nhà ở huyện Cần Đước, gây chấn động dư luận. Ở Hà Nội, trong đợt kiểm tra tháng 6/2025, lực lượng chức năng phát hiện tại số 62 Bạch Mai, nhiều sản phẩm sữa, thực phẩm chức năng và mỹ phẩm mang nhãn hiệu Altapharma, Hipp, Aptamil, Alete, Nivea… đều không có hóa đơn chứng từ, nghi là hàng nhập lậu.
Tại TP. Hồ Chí Minh, hồi tháng 2/2025, một kho chứa hơn 6.000 sản phẩm mỹ phẩm giả gồm dầu gió xanh, kem dưỡng da, tẩy tế bào chết, dầu xả bưởi, bông tẩy trang… với tổng trị giá gần 1,2 tỷ đồng cũng đã bị phát hiện tại quận Gò Vấp. Ở Kiên Giang, công an tỉnh kiểm tra một kho hàng tại xã Thạnh Đông, thu giữ hơn 500 hộp mỹ phẩm nghi giả mạo nhãn hiệu nổi tiếng, được tuồn ra thị trường qua kênh mạng xã hội.
Nếu trước đây, hàng giả thường len lỏi qua các chợ truyền thống, bán rong hoặc xuất hiện trong những điểm kinh doanh thiếu kiểm soát, thì nay với sự bùng nổ của thương mại điện tử, mạng xã hội, chúng đã có thêm “đường cao tốc” để tiếp cận khách hàng. Thương mại điện tử và mạng xã hội, bên cạnh ưu thế về sự tiện lợi, cũng đang trở thành “thiên đường” cho hàng giả sinh sôi.
Những gian hàng ảo, tài khoản bán hàng trên Facebook, Tiktok, Shopee, Lazada… có thể dễ dàng dựng lên trong vài giờ. Một lọ mỹ phẩm “thần thánh” quảng cáo trắng da sau 7 ngày, một hộp sữa bột “cao cấp” nhập khẩu chính hãng nhưng giá rẻ bất ngờ, hay một loại thuốc giảm cân với hàng nghìn lượt chia sẻ… tất cả đều có thể là bẫy giăng sẵn, khiến người tiêu dùng sập vào chỉ sau vài cú nhấp chuột. Khi bị nghi ngờ, chỉ cần xóa tài khoản, lập nick mới, người bán đã “thoát thân” mà gần như không để lại dấu vết. Chính vì thế, cuộc chiến chống hàng giả trên không gian mạng khó khăn gấp bội so với ngoài đời thực.
Nguyên nhân sâu xa
Đằng sau những kho hàng giả bị phát hiện với số lượng lên đến hàng chục tấn sữa bột, hàng nghìn sản phẩm mỹ phẩm và thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc, là cả một chuỗi nguyên nhân sâu xa khiến vấn nạn này vẫn tồn tại và lan rộng. Đó không chỉ là câu chuyện về lợi nhuận bất chính, mà còn là vấn đề thói quen tiêu dùng, những kẽ hở trong quản lý và cả sự bất cập trong môi trường kinh doanh số.
Thứ nhất, lợi nhuận khổng lồ chính là động lực khiến hàng giả tồn tại. Chỉ với chi phí rất thấp cho bao bì, hóa chất và nhân công, các đối tượng sản xuất có thể thu lời gấp hàng chục, thậm chí hàng trăm lần. Một lọ mỹ phẩm giả giá vốn vài chục nghìn đồng có thể được bán ra thị trường với giá 300-500 nghìn đồng. Một hộp sữa giả có thể mang lại khoản lợi nhuận “siêu béo bở”.
Thứ hai, thói quen tiêu dùng của một bộ phận người dân vô tình tiếp tay cho hàng giả. Tâm lý “ham rẻ”, “sính ngoại nhưng giá thấp” khiến nhiều người sẵn sàng mua hàng không rõ nguồn gốc, miễn sao nhãn hiệu nổi tiếng mà giá lại rẻ. Một số khác thì thiếu kiến thức nhận diện hàng thật – hàng giả, hoặc dễ tin vào những chiêu trò quảng cáo, review “ảo” trên mạng.
Thứ ba, công tác quản lý còn nhiều bất cập. Dù đã có lực lượng quản lý thị trường, hải quan, công an kinh tế vào cuộc, nhưng thủ đoạn của các đối tượng ngày càng tinh vi. Trong khi đó, chế tài xử phạt đôi khi chưa đủ sức răn đe. Nhiều vụ việc, số tiền phạt không thấm vào đâu so với lợi nhuận thu được, khiến “cái giá” của việc làm giả vẫn quá rẻ.
Thứ tư, môi trường kinh doanh trên mạng chưa có đủ công cụ giám sát hữu hiệu. Các sàn thương mại điện tử đã bắt đầu áp dụng công nghệ nhận diện, yêu cầu giấy tờ chứng minh nguồn gốc sản phẩm, nhưng lỗ hổng vẫn còn lớn. Các trang mạng xã hội vốn không phải nền tảng chuyên cho bán hàng nên việc kiểm soát càng khó khăn hơn.
Những hệ lụy mà hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng gây ra là vô cùng nặng nề. Với người tiêu dùng, đó là sự tổn hại về sức khỏe, thậm chí tính mạng. Với doanh nghiệp chân chính, đó là sự mất thị phần, uy tín, mất niềm tin từ khách hàng. Với nền kinh tế, đó là thất thu thuế, méo mó môi trường cạnh tranh, kìm hãm đổi mới sáng tạo. Một khi niềm tin của người tiêu dùng bị bào mòn, họ sẽ trở nên dè dặt trong việc mua sắm, đặc biệt là qua kênh trực tuyến. Điều này đi ngược lại xu thế chuyển đổi số trong thương mại, gây khó khăn cho những doanh nghiệp bán hàng chính hãng, minh bạch.
Không chỉ là cuộc chiến pháp lý
Để đẩy lùi “cơn bão” hàng giả, cần sự vào cuộc mạnh mẽ và đồng bộ của nhiều phía. Về phía cơ quan quản lý, trước hết phải nâng cao năng lực kiểm tra, giám sát, đặc biệt ở các cửa khẩu, kho bãi, tuyến vận chuyển. Công nghệ cần được áp dụng nhiều hơn, từ trí tuệ nhân tạo trong nhận diện bao bì giả mạo đến hệ thống truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, blockchain. Đồng thời, mức xử phạt cần đủ sức răn đe, kể cả xử lý hình sự đối với những trường hợp nghiêm trọng.
Về phía doanh nghiệp, cần chủ động bảo vệ thương hiệu bằng cách đăng ký sở hữu trí tuệ, áp dụng công nghệ chống giả như tem điện tử, tem tích hợp chip NFC, giải pháp truy xuất nguồn gốc. Song song đó, doanh nghiệp cũng nên đầu tư cho truyền thông, giúp người tiêu dùng nhận biết hàng thật, phân biệt với hàng giả. Một chiến dịch truyền thông rộng rãi, dễ hiểu có thể là “lá chắn” hiệu quả nhất.
Về phía người tiêu dùng, mỗi cá nhân cần thay đổi thói quen, không ham rẻ, chỉ mua hàng tại những kênh chính thống, có giấy tờ chứng minh nguồn gốc. Người tiêu dùng cũng nên học cách kiểm tra, so sánh sản phẩm, phản ánh kịp thời khi phát hiện hàng nghi vấn. Một xã hội tiêu dùng thông minh sẽ là “liều thuốc” lâu dài cho căn bệnh hàng giả.
Ngoài ra, sự phối hợp quốc tế cũng rất quan trọng. Trong bối cảnh toàn cầu hóa, hàng giả không chỉ được sản xuất trong nước mà còn nhập lậu từ nước ngoài. Vì vậy, cần hợp tác với các tổ chức, cơ quan quốc tế trong chia sẻ thông tin, công nghệ chống giả, cũng như siết chặt quản lý chuỗi cung ứng xuyên biên giới.
Thực tế cho thấy, dù cuộc chiến còn cam go, nhưng không phải là không có điểm sáng. Nhiều vụ án lớn về hàng giả đã được triệt phá, nhiều đường dây xuyên quốc gia bị bóc gỡ. Các sàn thương mại điện tử cũng đang từng bước hoàn thiện chính sách, xây dựng “hàng rào” bảo vệ khách hàng. Một số doanh nghiệp trong nước đã thành công với việc áp dụng tem điện tử, hệ thống truy xuất minh bạch, tạo dựng niềm tin với người tiêu dùng.
Đặc biệt, nhận thức của xã hội về tác hại của hàng giả đang dần thay đổi. Nếu trước đây, nhiều người xem việc mua mỹ phẩm, thực phẩm chức năng “giá rẻ” chỉ là rủi ro nhỏ, thì nay đã có sự cảnh giác cao hơn. Nhiều nhóm cộng đồng, diễn đàn trực tuyến được lập ra để chia sẻ cách phân biệt hàng thật – hàng giả, tố giác gian thương. Đây là những bước đi cần thiết để tạo nên một môi trường tiêu dùng lành mạnh.
Hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng vẫn đang tồn tại như một “bóng đen” phủ lên thị trường Việt Nam. Nhưng giống như mọi “cuộc tháo chạy”, chúng sẽ không thể đứng vững nếu có sự phối hợp đồng bộ từ cơ quan quản lý, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Khi pháp luật đủ nghiêm minh, doanh nghiệp đủ chủ động, người tiêu dùng đủ thông thái, thì “đất sống” của hàng giả sẽ ngày càng bị thu hẹp. Cuộc chiến này không thể kết thúc trong một sớm một chiều, nhưng từng bước một, bằng những hành động cụ thể và quyết liệt, chúng ta có thể hy vọng vào một thị trường minh bạch, an toàn và công bằng hơn. Bởi lẽ, sự phát triển bền vững của nền kinh tế và sức khỏe của cộng đồng không thể bị đánh đổi bởi những lợi nhuận phi pháp, chộp giật. Và một khi niềm tin được khôi phục, hàng giả chắc chắn sẽ không thể tồn tại.
Trung Anh