Ngành thủy sản Việt Nam bước sang năm 2025 với quỹ đạo phục hồi rõ nét: kim ngạch xuất khẩu tăng 16%, chi phí vận tải giảm mạnh và giá bán tại các thị trường lớn đang hồi phục.
Đáng chú ý nhất là chính sách thuế mới của Mỹ, khi mức thuế 20% dành cho Việt Nam thấp hơn nhiều so với Trung Quốc (45%) và Ấn Độ (50%), tạo ra khoảng trống nguồn cung lớn trên thị trường cá thịt trắng. Cơ hội mở rộng đang nghiêng về phía cá da trơn Việt Nam, đặc biệt với những doanh nghiệp có khả năng tự chủ vùng nuôi và phản ứng nhanh. Tuy nhiên, rủi ro dài hạn vẫn hiện hữu từ cuộc điều tra chống bán phá giá POR19 và biến động chi phí đầu vào.
Thuế quan tái định hình thị trường, lợi thế mở rộng cho cá da trơn Việt Nam. (Ảnh minh hoạ/TL)
Thuế quan tái định hình thị trường: Cơ hội hiếm có cho cá da trơn Việt Nam
Ngành thủy sản Việt Nam ghi nhận sự hồi phục rõ rệt trong 9 tháng đầu năm 2025. Theo Agriseco Research, kim ngạch toàn ngành đạt hơn 8,3 tỷ USD, tăng 16% so với cùng kỳ. Tôm và cá tra tiếp tục là hai trụ cột khi chiếm gần 60% tổng doanh số; tôm đạt 3,4 tỷ USD, cá tra đạt 1,6 tỷ USD. Các mặt hàng khác như cá ngừ, mực, bạch tuộc đều tăng trưởng xấp xỉ hai chữ số, cho thấy sự phục hồi diện rộng chứ không chỉ tập trung ở vài phân khúc trọng điểm.
Ba thị trường chủ lực – Mỹ, Trung Quốc và Nhật Bản – chiếm gần 53% tổng kim ngạch xuất khẩu. Trong đó, Mỹ trở thành tâm điểm khi trong giai đoạn chờ quyết định thuế đối ứng (tháng 6–8), xuất khẩu có dấu hiệu chững lại. Tuy nhiên, điều bất ngờ là sau khi Mỹ chính thức áp thuế 20% từ ngày 1/8, xuất khẩu sang thị trường này không giảm mà ngược lại, tăng mạnh, đạt mức cao nhất trong 5 năm cùng kỳ.
Sự thay đổi chính sách thuế của Mỹ đã tạo ra bước ngoặt chiến lược: mức thuế của Việt Nam thấp hơn đáng kể so với Trung Quốc (45%) và Ấn Độ (50%). Khoảng cách này đang tái định hình cục diện ngành cá thịt trắng tại Mỹ – nơi cá rô phi Trung Quốc vốn thống lĩnh nhờ giá rẻ.
Theo dữ liệu NOAA, đến năm 2024, giá trị xuất khẩu cá rô phi Trung Quốc và cá da trơn Việt Nam sang Mỹ tương đương nhau. Nhưng kể từ khi thuế 45% áp lên Trung Quốc có hiệu lực, cán cân này nghiêng mạnh về phía Việt Nam. Những doanh nghiệp phản ứng nhanh như Nam Việt (ANV) ghi nhận tăng trưởng đột biến ở mảng cá rô phi – sản phẩm được Mỹ ưu tiên nhập khẩu nhằm bù đắp thiếu hụt từ Trung Quốc. Trong khi đó, Vĩnh Hoàn (VHC) giảm phụ thuộc Trung Quốc, mở rộng sang EU nhưng vẫn duy trì thị phần ổn định tại Mỹ.
Như vậy, thuế quan không chỉ làm thay đổi nhu cầu ngắn hạn mà còn tái cấu trúc lại thị trường, mở ra dư địa lớn để thủy sản Việt Nam bước vào các phân khúc mà trước đây vốn do nước khác chiếm lĩnh.
Diễn biến thuế đối ứng Mỹ áp lên các nước.
Chi phí đầu vào phân hóa, bối cảnh vận hành mới định hình năng lực doanh nghiệp
Song hành với tác động từ thuế quan, nền tảng chi phí và giá bán trong năm 2025 đang tạo thêm lực đẩy quan trọng cho chu kỳ phục hồi của ngành thủy sản.
Trước hết, mặt bằng giá xuất khẩu đã có sự cải thiện rõ rệt. Giá cá tra sang Mỹ tăng trở lại so với cùng kỳ 2024, trong khi giá tôm đông lạnh tại Mỹ, Nhật Bản và Trung Quốc duy trì ở vùng cao. Cùng với đó, lượng tồn kho cá da trơn tại ba bang nuôi lớn của Mỹ liên tục giảm suốt năm, phản ánh sức tiêu thụ nội địa đang tốt hơn và mở ra dư địa đặt thêm đơn hàng từ năm 2026.
Một yếu tố đáng chú ý khác là chi phí vận tải biển – vốn là điểm nghẽn trong suốt năm 2024 do căng thẳng tại biển Đỏ – đã hạ nhiệt nhanh chóng. Chỉ số Freightos Baltic Index ghi nhận cước container trung bình toàn cầu giảm xuống dưới 2.000 USD từ giữa quý III/2025, tức chỉ bằng một nửa so với đỉnh cùng kỳ. Sự giảm sâu này giúp doanh nghiệp tiết kiệm đáng kể chi phí xuất khẩu, trực tiếp cải thiện biên lợi nhuận và tạo điều kiện phục hồi dòng tiền sau giai đoạn dài chịu áp lực tồn kho và giá cước tăng cao.
Tuy nhiên, nền tảng chi phí không hoàn toàn thuận lợi. Giá bột cá và bột đậu nành – hai cấu phần chiếm tỷ trọng lớn trong chi phí thức ăn – đang bật tăng trở lại sau khi tạo đáy cuối năm 2024. Giá tôm thẻ nguyên liệu trong nước tăng nhẹ và ổn định, còn giá cá tra nguyên liệu đến cuối quý III vẫn ở vùng cao nhất nhiều năm qua. Điều này phản ánh nhu cầu mạnh nhưng nguồn cung nội địa chưa đáp ứng kịp, khiến giá thành sản xuất duy trì ở mức cao và đặt ra áp lực lên các doanh nghiệp không tự chủ được vùng nuôi.
Bức tranh lợi nhuận 9 tháng đầu năm cho thấy rõ sự phân hóa theo mức độ tự chủ. Tổng doanh thu của 22 doanh nghiệp niêm yết đạt 58.600 tỷ đồng, tăng 24%, nhưng lợi nhuận sau thuế lại tăng tới 243% lên gần 3.300 tỷ đồng – mức cải thiện vượt trội chủ yếu nhờ nhóm cá tra.
Vĩnh Hoàn tiếp tục dẫn đầu mảng lợi nhuận, trong khi Nam Việt – nhờ bắt kịp khoảng trống nguồn cung cá rô phi từ Trung Quốc – ghi nhận mức tăng trưởng đặc biệt mạnh. Ngược lại, nhóm tôm tiếp tục cho thấy sự không đồng đều: Minh Phú trở lại có lãi sau thời gian dài xử lý tồn kho, còn Sao Ta (FMC) chịu ảnh hưởng bởi thuế đối ứng cao tại Mỹ nên tốc độ phục hồi hạn chế hơn.
Tuy triển vọng ngắn hạn nhìn chung khả quan, rủi ro lớn nhất của ngành vẫn nằm ở cuộc điều tra chống bán phá giá POR19 đối với tôm. Nếu mức thuế 35% được áp dụng từ cuối năm 2025, những doanh nghiệp phụ thuộc lớn vào thị trường Mỹ sẽ chịu tác động đáng kể, có thể đảo chiều đà phục hồi hiện tại. Đây cũng là phép thử quan trọng cho năng lực đa dạng hóa thị trường và mức độ chủ động chiến lược của từng doanh nghiệp trong giai đoạn sắp tới.
Nhật Hạ (t/h)