Thuế tiêu thụ đặc biệt với thuốc lá tăng cao, liệu có dẫn đến các hệ quả?

Các đại biểu cho rằng thuế tiêu thụ đặc biệt (TTĐB) có tính định hướng tiêu dùng và có ảnh hưởng tới ngân sách rất lớn. Những quy định của luật thuế nếu thay đổi thì sẽ có tác động rất lớn đối với xã hội, đối với người dân, đối với doanh nghiệp.

Vì vậy, tại buổi thảo luận ở hội trường về dự án Luật Thuế tiêu thụ đặc biệt (sửa đổi) ngày 27/11 nhiều đại biểu cho rằng cần xem xét lại lộ trình cũng như đánh giá tác động đến môi trường kinh doanh, xã hội và nguy cơ gia tăng thuốc lá lậu khi tăng thuế cao trong thời gian ngắn theo các phương án của Bộ Tài chính đưa ra.

Tăng thuế quá cao và đột ngột có thể gây tác dụng ngược như sản xuất sụt giảm, hàng giả, hàng kém chất lượng, buôn lậu gia tăng không hạn chế được tiêu dùng, thất thu thuế cho ngân sách nhà nước. 

Đại biểu Nguyễn Thị Kim Anh (Bắc Ninh) cho hay, nếu việc tăng thuế quá cao và đột ngột có thể gây tác dụng ngược như sản xuất sụt giảm, hàng giả, hàng kém chất lượng, buôn lậu gia tăng, không hạn chế được tiêu dùng, thất thu thuế cho ngân sách nhà nước. 

Đại biểu Kim Anh phân tích đối với sản phẩm thuốc lá điếu, đến năm 2030, mức thuế tuyệt đối cộng thêm áp dụng cả 2 phương án do Chính phủ trình đều là 10.000 đồng một bao, như vậy mức thuế tiêu thụ đặc biệt sẽ tăng thêm khoảng 42% ở phương án 1 và hơn 100% ở phương án 2. 

“Việc tăng thuế đột ngột vào năm 2026 có thể làm giá bán sản phẩm tăng cao, trong khi nhu cầu tiêu dùng không thể giảm ngay với thời gian tăng thuế. Việc tăng thuế đột ngột như trên có nguy cơ dẫn đến tình trạng nhập lậu, trốn thuế gia tăng”, đại biểu Kim Anh cho hay. Bà cho biết thêm hệ lụy của việc thuế tăng cao khiến sản xuất giảm, vùng trồng nguyên liệu bị thu hẹp, ảnh hưởng không nhỏ đến đời sống của người lao động, người nông dân có hoạt động liên quan đến ngành sản xuất thuốc lá, ảnh hưởng đến an ninh biên giới, thu ngân sách giảm. 

Đại biểu Kim Anh cho rằng, với 2 phương án tăng thuế tiêu thụ đặc biệt đối với thuốc lá điếu như dự thảo là quá cao và liên tục tăng trong thời gian 5 năm cần được đánh giá tác động thận trọng ở nhiều góc độ kinh tế - xã hội, an ninh để xem xét lại mức tăng thuế TTĐB và lộ trình để đạt được tỷ lệ thuế thích hợp hơn vào năm 2030. 

Theo đại biểu Kim Anh, điều chỉnh tăng thuế một cách hợp lý, kết hợp với tuyên truyền Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, cấm quảng cáo thuốc lá, cấm hút thuốc lá nơi công cộng, cấm trẻ vị thành niên hút thuốc lá, tăng cường các biện pháp chống buôn lậu thuốc lá thì việc hạn chế hút thuốc lá mới thực sự đạt hiệu quả.

Đại biểu Phạm Văn Hòa (Đồng Tháp) cho hay trong bối cảnh rượu, bia, thuốc lá ngoại nhập lậu tràn lan vào Việt Nam, nếu tăng theo lộ trình như đề xuất từ Chính phủ có khả năng “bóp nghẹt” hai ngành này. “Tôi đồng ý cần tăng thuế TTĐB nhưng phải có lộ trình để các doanh nghiệp có thời gian chuẩn bị, nếu không sau năm 2030 họ có thể đóng cửa vì ảnh hưởng đến sản xuất và kinh doanh”, đại biểu cho hay và nói thêm mặt hàng rượu, bia, thuốc lá lâu nay đã đóng nhiều loại thuế, phí khác nhau như thuế thu nhập doanh nghiệp, thuế phí môi trường, phí phòng, chống tác hại của thuốc lá, rượu, bia cũng như đóng góp cho cộng đồng. Vì vậy tăng thuế cao và đột ngột sẽ gây khó khăn.

Lộ trình nào là phù hợp?

Đại biểu Trịnh Xuân An (Đồng Nai) cho rằng thuế TTĐB không nên là công cụ quan trọng nhất để giải quyết những vấn đề liên quan đến sức khỏe hay môi trường. “Thuế là liên quan đến tài chính. Tôi đề nghị chúng ta phải rà soát, đánh giá, nhất là tác động đối với môi trường kinh doanh và doanh nghiệp. Nếu chúng ta tăng thuế gấp và sốc sẽ tác động ngay đối với doanh nghiệp và môi trường kinh doanh.” Đại biểu An cũng cho hay còn nhiều công cụ khác để giải quyết vấn đề sức khỏe hay môi trường.

Vì vậy ông An đề nghị phải cân nhắc lại lộ trình cho hợp lý để Chính phủ vừa thu được ngân sách, vừa bảo đảm cho doanh nghiệp có môi trường hoạt động, vừa không ảnh hưởng đến người dân làm trong lĩnh vực nông nghiệp và đặc biệt tránh kích thích cho buôn lậu, ảnh hưởng đến an ninh, trật tự”.

Đại biểu Hoàng Văn Cường (Hà Nội) đồng tình tăng thuế TTĐB đối với các sản phẩm có hại cho sức khỏe như bia, rượu và thuốc lá. 

Ông gợi ý tăng theo từng đợt, mỗi đợt cách nhau khoảng 5 năm, trong khoảng thời gian giữa hai lần tăng thuế thì tăng cường tuyên truyền, vận động để người dân nhận thức được vấn đề cần tuyên truyền.

Khoảng cách thời gian như vậy sẽ tạo thuận lợi để tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức của người dân về tác hại của hai mặt hàng này cũng như giúp doanh nghiệp có thời gian để chuẩn bị và chuyển đổi.

Theo ông Cường, việc tăng thuế tuyệt đối 10.000 đồng/bao đối với thuốc lá trong nước làm cho tỷ trọng thuế trên giá bán thuốc lá trong nước rất cao, gần 70%, trong khi đó  lợi ích từ việc trốn thuế của các sản phẩm nhập lậu lại tăng trưởng phi mã. Vô hình chung, điều này đẩy người tiêu dùng sử dụng các sản phẩm nhập lậu.

Ông cho biết thêm hiện nay Chính phủ đang đề xuất tiếp tục giảm thuế VAT 2% để kích cầu tiêu dùng. Do vậy, ông kiến nghị không nên tăng thuế sớm mà phải lùi lại sau năm 2026, và sau 5 năm tăng lần hai để đảm bảo đi theo hướng phục hồi kinh tế.

Đại biểu Đỗ Thị Thu Hằng (Đồng Nai) đề xuất việc áp dụng mức thuế TTĐB lần này không nên đột ngột và mỗi lần tăng phải có khoảng cách thời gian ít nhất là 2 đến 3 năm như đã từng thực hiện trong giai đoạn trước đây.

Đại biểu Hằng nêu ba lý do cho đề xuất trên. Trong đó, với việc gia tăng thuế đột ngột và lộ trình ngắn, các doanh nghiệp thuốc lá trong nước sẽ giảm sức cạnh tranh, không ứng phó kịp thời với sự thay đổi về chiến lược, nguồn thu ngân sách nhà nước sẽ không được bền vững, các doanh nghiệp này giảm sức chiến đấu khi cùng lúc chịu nhiều áp lực từ thuế, thuốc lá bất hợp pháp và giá nguyên phụ liệu gia tăng hằng năm. 

Mặt khác, khi thuế tăng dẫn đến sản lượng tiêu thụ và kết quả sản xuất, kinh doanh sụt giảm sẽ làm giảm hiệu quả đầu tư vốn và lãng phí tài sản của Nhà nước tại các doanh nghiệp thuốc lá. Đây cũng là một sự lãng phí rất lớn trong khi cả hệ thống chính trị và toàn xã hội đang chống lãng phí theo thông điệp mạnh mẽ của Tổng Bí thư Tô Lâm. Ngoài ra, hơn 90.000 nông dân trồng nguyên liệu thuốc lá tại các vùng trồng như Gia Lai, Đắk Lắk, Cao Bằng, Sơn La, Điện Biên cũng bị ảnh hưởng rất lớn dẫn đến ảnh hưởng an sinh xã hội và an ninh tại các địa phương này.

Do đó, mục tiêu giảm tỷ lệ người sử dụng thuốc lá sẽ khó đảm bảo khả thi vì người tiêu dùng vẫn có cơ hội sử dụng thuốc lá lậu với giá cạnh tranh hơn rất nhiều dù chất lượng và thành phần trong thuốc lá lậu không được kiểm soát.

Trước đó trong một tọa đàm, ông Hồ Lê Nghĩa, Chủ tịch Hiệp hội Thuốc lá Việt Nam, nhấn mạnh việc tăng thuế đột ngột có thể gây bất ổn trong ngành, đặc biệt khi giá thuốc lá hợp pháp tăng mạnh sẽ thúc đẩy buôn lậu thuốc lá tăng phi mã. “Chúng tôi cho rằng phương án tăng thuế phù hợp với tình hình thực tiễn hiện nay là áp dụng phương pháp hỗn hợp với lộ trình tăng dần. Hiệp hội đề xuất tăng 2.000 đồng vào năm 2026, 2.000 đồng vào năm 2028 và thêm 2.000 đồng vào năm 2030, nhằm tạo ra một lộ trình phù hợp giúp giảm thiểu tác động tiêu cực tới ngành và thị trường.”

Từ những ý kiến nêu trên có thể thấy điều chỉnh tăng thuế một cách hợp lý, kết hợp với tuyên truyền Luật Phòng, chống tác hại của thuốc lá, tăng cường các biện pháp chống buôn lậu thuốc lá thì mới có thể hài hòa các mục tiêu mà Chính phủ đã đề ra.

Thu Hương (t/h)