Từ 'xé rào' ở Hải Phòng đến tư duy đổi mới quốc gia

Không bằng khẩu hiệu mà bằng quyết sách từ thực tiễn, ông Đoàn Duy Thành đã ghi dấu ấn bằng bước đi “xé rào” táo bạo ở Hải Phòng, góp phần hình thành nền tảng tư duy đổi mới trong giai đoạn chuyển mình của đất nước. Cuộc đời hoạt động của ông là minh chứng cho bản lĩnh chính trị, tư duy cải cách và tinh thần vì dân.

Trong lịch sử phát triển của Hải Phòng và tiến trình đổi mới của đất nước, tên tuổi đồng chí Đoàn Duy Thành gắn liền với một giai đoạn đầy thử thách nhưng giàu tính đột phá. Ông không chỉ là người lãnh đạo thành phố Cảng trong những năm tháng khó khăn nhất của cơ chế bao cấp, mà còn là một trong những cán bộ trưởng thành từ thực tiễn, dám chịu trách nhiệm trước lịch sử khi lựa chọn con đường đổi mới xuất phát từ nhu cầu sống còn của nhân dân.

Đồng chí  Đoàn Duy Thành (tên khai sinh Đoàn Hữu Tòng; bí danh: Thành Duy, Thành Linh, Thành Tòng), sinh ngày 15/9/1929 tại xã Cộng Hòa, huyện Kim Thành, tỉnh Hải Dương (nay thuộc thành phố Hải Phòng). Tham gia cách mạng từ tháng 7/1945, vào Đảng tháng 10/1946, cuộc đời ông là hành trình liên tục gắn với phong trào cơ sở, với lao động sản xuất và với những quyết sách quản lý cụ thể.

Từ Bí thư Thanh niên Cứu quốc xã, Bí thư Chi bộ xã, rồi cán bộ Huyện ủy Kim Thành, Bí thư Quận ủy Ngô Quyền, Chủ tịch Ủy ban kháng chiến quận trong kháng chiến chống Pháp, ông trưởng thành trong môi trường rèn luyện khắc nghiệt. Năm 1951, ông bị thực dân Pháp bắt, đày ra Côn Đảo. Những năm tháng trong lao tù không làm nhụt ý chí mà càng tôi luyện bản lĩnh của người cộng sản, bản lĩnh kiên định lý tưởng nhưng không giáo điều, trung thành với mục tiêu nhưng luôn xuất phát từ thực tiễn.

Chính sự kết hợp giữa niềm tin chính trị và trải nghiệm thực tiễn ấy đã định hình phong cách lãnh đạo của Đoàn Duy Thành sau này: không ồn ào khẩu hiệu, không bằng lòng với những con số hình thức, mà đặt câu hỏi thẳng vào hiệu quả và đời sống nhân dân.

Từ thực tiễn Hải Phòng đến bước đi “xé rào”

Cuối thập niên 1970, nền kinh tế cả nước lâm vào tình trạng trì trệ kéo dài. Cơ chế quản lý tập trung quan liêu bao cấp bộc lộ nhiều hạn chế; trong nông nghiệp, hợp tác xã sản xuất theo lối cào bằng khiến năng suất thấp, người lao động thiếu động lực. Hải Phòng, một thành phố công nghiệp - cảng biển quan trọng, cũng không nằm ngoài vòng xoáy khó khăn ấy.

Trên cương vị Chủ tịch UBND thành phố rồi Bí thư Thành ủy Hải Phòng (từ năm 1982), Đoàn Duy Thành đối diện một câu hỏi lớn: làm thế nào để khơi dậy sức sản xuất trong khi cơ chế hiện hành đang kìm hãm động lực của người dân? Câu trả lời của ông không đến từ lý luận thuần túy mà từ thực tế đồng ruộng, nhà máy, bến cảng.

Ngày 27/6/1980, Ban Thường vụ Thành ủy Hải Phòng ban hành Nghị quyết 24-NQ/TU về cải tiến quản lý hợp tác xã nông nghiệp, thực hiện khoán sản phẩm đến nhóm và người lao động. Về bản chất, nghị quyết cho phép giao khoán cụ thể sản lượng; sau khi hoàn thành nghĩa vụ với Nhà nước và tập thể, phần vượt khoán thuộc về người lao động.

Trong bối cảnh lúc bấy giờ, đây là quyết định táo bạo. Nó điều chỉnh trực tiếp quan hệ lợi ích, vấn đề nhạy cảm nhất trong mô hình hợp tác xã. Không ít ý kiến băn khoăn, thậm chí phản đối, cho rằng cách làm này “lệch” so với cơ chế chung. Nhưng Đoàn Duy Thành và tập thể lãnh đạo thành phố đã lựa chọn tin vào thực tiễn.

Kết quả nhanh chóng chứng minh tính đúng đắn của quyết sách. Năng suất tăng lên, nông dân phấn khởi, ruộng đồng được chăm chút hơn. Cách làm ở Hải Phòng trở thành một trong những tiền đề thực tiễn quan trọng để Trung ương ban hành Chỉ thị 100-CT/TW năm 1981 về khoán sản phẩm trong nông nghiệp, một bước đi có ý nghĩa mở đường cho công cuộc đổi mới sau Đại hội VI của Đảng.

Điều đáng nói không chỉ là nội dung khoán, mà là phương pháp tiếp cận. Đó là tư duy dám nhìn thẳng vào hạn chế của cơ chế cũ, dám chịu trách nhiệm trước cấp trên và trước nhân dân khi lựa chọn một giải pháp chưa có tiền lệ đầy đủ. “Xé rào” ở đây không phải là phá vỡ kỷ cương, mà là tháo gỡ những ràng buộc bất hợp lý để bảo vệ mục tiêu cao nhất: nâng cao đời sống nhân dân, củng cố niềm tin vào Đảng.

Song song với cải tiến quản lý nông nghiệp, Hải Phòng dưới sự lãnh đạo của Đoàn Duy Thành còn triển khai nhiều công trình hạ tầng mang tính chiến lược: đắp đập Đình Vũ, xây dựng đê đường 14 Đồ Sơn, đào kênh Cái Tráp, mở tuyến Cát Hải - Cát Bà, mở rộng cảng biển. Những công trình ấy không chỉ giải quyết bài toán trước mắt về sản xuất và giao thông, mà còn đặt nền móng cho tầm nhìn phát triển kinh tế biển dài hạn.

Ở đây, có thể thấy rõ một đặc điểm trong phong cách lãnh đạo của ông: không tách rời cải cách thể chế với đầu tư hạ tầng; không chỉ điều chỉnh cơ chế phân phối mà còn kiến tạo không gian phát triển. Đó là tư duy phát triển toàn diện, kết hợp giữa đổi mới quản lý và mở rộng nguồn lực.

Từ lãnh đạo địa phương đến hoạch định chính sách quốc gia

Năm 1986, năm bản lề của lịch sử đổi mới ông Đoàn Duy Thành được Trung ương điều động giữ chức Bộ trưởng Bộ Ngoại thương; sau đó là Phó Chủ tịch Hội đồng Bộ trưởng kiêm Bộ trưởng Bộ Ngoại thương và Bộ trưởng Bộ Kinh tế Đối ngoại. Từ thực tiễn Hải Phòng, ông bước vào không gian rộng lớn hơn của kinh tế quốc gia trong bối cảnh Việt Nam bắt đầu mở cửa, tìm kiếm thị trường và đối tác quốc tế.

Nếu “xé rào” ở Hải Phòng là tháo gỡ trong phạm vi địa phương, thì ở Trung ương, nhiệm vụ của ông là tham gia định hình chính sách mở cửa và hội nhập một bước chuyển căn bản trong tư duy phát triển. Trong điều kiện nguồn lực hạn chế, cấm vận còn tồn tại, việc mở rộng quan hệ thương mại quốc tế đòi hỏi sự linh hoạt, kiên trì và tầm nhìn dài hạn.

Sau này, trên cương vị Viện trưởng Viện Nghiên cứu Quản lý Kinh tế Trung ương và Chủ tịch Phòng Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), Đoàn Duy Thành tiếp tục đóng góp vào quá trình hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, thúc đẩy môi trường kinh doanh, hỗ trợ cộng đồng doanh nghiệp. Ở bất cứ vị trí nào, ông vẫn giữ cách tiếp cận quen thuộc: xuất phát từ thực tiễn, lắng nghe tiếng nói của cơ sở, coi trọng động lực của người lao động và doanh nghiệp. Cuộc đời hoạt động của ông cho thấy một mạch xuyên suốt: từ người cán bộ cơ sở đến nhà hoạch định chính sách, điểm tựa tư duy luôn là lợi ích thiết thực của nhân dân và hiệu quả của sản xuất.

Phát biểu tại lễ tưởng niệm đồng chí Đoàn Duy Thành, Ủy viên Trung ương Đảng, Bí thư Thành ủy Hải Phòng Lê Tiến Châu nhấn mạnh: đồng chí Đoàn Duy Thành là người lãnh đạo có bản lĩnh, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung; những quyết sách đổi mới từ thực tiễn Hải Phòng mà đồng chí khởi xướng đã góp phần quan trọng vào quá trình hình thành tư duy đổi mới của Đảng ta. Đảng bộ, chính quyền và nhân dân thành phố luôn trân trọng và ghi nhớ những đóng góp to lớn ấy.

Nhận định đó không chỉ là sự tri ân, mà còn là sự khẳng định giá trị lâu dài của một phong cách lãnh đạo. Trong bối cảnh hiện nay, khi yêu cầu phát triển nhanh và bền vững đặt ra những bài toán mới, tinh thần dám đổi mới từ thực tiễn, dám chịu trách nhiệm và đặt lợi ích nhân dân làm trung tâm càng trở nên có ý nghĩa.

Ông Đoàn Duy Thành không phải là người ồn ào về lý luận, nhưng ông để lại một bài học sâu sắc: mọi chủ trương nếu không xuất phát từ đời sống thực tế và không giải quyết được lợi ích chính đáng của người dân thì khó có thể bền vững. Ngược lại, khi chính sách chạm tới nhu cầu thực tiễn và khơi dậy động lực sáng tạo, nó sẽ tự tìm được sức sống.

Hải Phòng hôm nay đang vươn mình trở thành trung tâm kinh tế biển, logistics, công nghiệp hiện đại của miền Bắc. Trong dòng chảy ấy, dấu ấn của những quyết sách từ thập niên 1980 vẫn thấp thoáng như một minh chứng rằng đổi mới không bắt đầu từ khẩu hiệu, mà từ những quyết định cụ thể, từ niềm tin vào sức dân và từ bản lĩnh của những người dám mở đường.

Cuộc đời của ông khép lại, nhưng giá trị của nó còn tiếp tục soi sáng. Đó là giá trị của lòng trung thành với lý tưởng, của tinh thần cải cách vì dân, và của một thế hệ cán bộ đã dám bước qua ranh giới an toàn để tìm lối đi cho tương lai.

Đình Sáng