Trong nhiều năm qua, nông sản Việt đã dần khẳng định vị thế trên bản đồ toàn cầu. Thanh long, sầu riêng, xoài, chuối, rau củ, tôm, cá tra… mang thương hiệu Việt đã có mặt tại siêu thị châu Âu, Mỹ, Nhật Bản, Trung Quốc. 9 tháng năm 2025, kim ngạch xuất khẩu nông, lâm, thủy sản ước đạt hơn 39 tỷ USD, tăng 15% so với cùng kỳ – thành quả từ nỗ lực của nông dân, doanh nghiệp và sự hỗ trợ của Nhà nước.
Nghịch lý ngay trên sân nhà
Tuy nhiên, nghịch lý lớn nhất của nông sản Việt lại hiện hữu ngay trên sân nhà. Trong khi hàng xuất khẩu được kiểm soát nghiêm ngặt theo chuẩn quốc tế, thì tại thị trường nội địa, nơi lẽ ra phải là điểm tựa vững chắc, vấn đề chất lượng và an toàn thực phẩm vẫn là nỗi lo thường trực.
Theo khảo sát của Viện Nghiên cứu Dư luận xã hội năm 2025, hơn 70% người tiêu dùng thành thị thừa nhận lo ngại khi mua rau quả ngoài chợ truyền thống bởi thiếu thông tin rõ ràng về nguồn gốc xuất xứ. Bà Nguyễn Thị Thu Hà (Hà Nội) thẳng thắn: “Rau quả Việt xuất sang Mỹ, Nhật thì tôi hoàn toàn yên tâm. Nhưng ở chợ gần nhà, nhìn trái cà chua đỏ mọng hay bó rau xanh mướt lại không khỏi hoài nghi: liệu có dư lượng thuốc bảo vệ thực vật hay hóa chất độc hại không?”.
Điều đáng nói là sự lo lắng này không chỉ hiện diện ở người tiêu dùng đô thị. Ngay tại những vùng sản xuất lớn, nông dân cũng trăn trở. Anh Nguyễn Văn Hùng, hộ trồng thanh long ở Bình Thuận, chia sẻ: “Hàng xuất khẩu thì tuân thủ quy trình nghiêm ngặt, nhưng hàng bán trong nước nhiều hộ nhỏ lẻ không kiểm soát chặt, khiến niềm tin của người tiêu dùng bị ảnh hưởng”.
Các doanh nghiệp chế biến, xuất khẩu cũng đối diện áp lực kép: vừa phải đáp ứng tiêu chuẩn khắt khe của thị trường quốc tế, vừa phải giữ uy tín trong nước. Đại diện Công ty CP Nông sản Nam Đô cảnh báo: “Nếu nội địa không siết chặt quản lý chất lượng, thương hiệu nông sản Việt sẽ bị đe dọa. Người tiêu dùng nước ngoài có thể biết đến các vụ vi phạm an toàn thực phẩm trong nước, từ đó mất lòng tin với hàng Việt”.
Nhiều chuyên gia đồng tình rằng tâm lý “hàng ngon đem xuất khẩu, hàng còn lại để tiêu thụ trong nước” đã trở thành rào cản vô hình, khiến nông sản Việt khó chiếm lĩnh trọn vẹn niềm tin người tiêu dùng. Hệ quả là kênh tiêu thụ nội địa, vốn được ví như mỏ vàng với hơn 100 triệu dân, vẫn chưa được khai thác hết tiềm năng.
TS. Đinh Văn Thành, chuyên gia an toàn thực phẩm, chỉ ra: “Khung pháp lý về an toàn thực phẩm đã có, nhưng thực thi chưa đồng bộ. Nhiều địa phương buông lỏng giám sát sản xuất nhỏ lẻ, dẫn đến tình trạng lạm dụng hóa chất, thuốc bảo vệ thực vật. Trong khi đó, các chuỗi sản xuất và tiêu thụ an toàn chưa phát triển mạnh để người dân dễ dàng tiếp cận”. Ông nhấn mạnh cần thay đổi tư duy từ gốc, hướng đến một chuẩn chất lượng đồng nhất cho cả thị trường nội địa và xuất khẩu, thay vì tồn tại hai thang đo khác nhau.
Khảo sát của NielsenIQ năm 2025 cho thấy, 65% người tiêu dùng thành thị sẵn sàng trả cao hơn 10 đến 20% giá nếu sản phẩm có chứng nhận an toàn hoặc truy xuất được nguồn gốc. Đây là tín hiệu tích cực, cho thấy niềm tin hoàn toàn có thể khôi phục nếu thị trường minh bạch. Chị Lê Thị Thanh Trà, nhân viên văn phòng tại Hà Nội, khẳng định: “Tôi chấp nhận mua rau hữu cơ trong siêu thị với giá cao gấp rưỡi chợ truyền thống, bởi cái tôi cần là sự an tâm khi cho con nhỏ ăn uống”.
Những dữ liệu này mở ra cơ hội cho doanh nghiệp. Nếu đầu tư đúng hướng vào quy trình sản xuất và phân phối minh bạch, họ không chỉ giữ vững được thị trường quốc tế mà còn chinh phục người tiêu dùng trong nước. Nhiều đơn vị đã tiên phong ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc bằng mã QR, blockchain hoặc tem điện tử như Vinamit hay Nafoods và nhận về phản hồi tích cực.
Nghịch lý lớn nhất của nông sản Việt lại hiện hữu ngay trên sân nhà.
Chiến lược để củng cố niềm tin
Song song với nỗ lực từ doanh nghiệp, vai trò quản lý Nhà nước càng trở nên cấp thiết. Các chuyên gia cho rằng cần tăng cường thanh tra, kiểm soát chất lượng tại chợ truyền thống, nơi chiếm tới 70% lượng nông sản tiêu thụ cả nước.
Cùng với đó, người nông dân phải thay đổi tư duy sản xuất: không thể tiếp tục phân biệt chuẩn xuất khẩu và chuẩn nội địa, mà phải xem thị trường trong nước là nền tảng sống còn. Về phía người tiêu dùng, lựa chọn ưu tiên nông sản an toàn chính là sức ép tích cực để thị trường buộc phải minh bạch hơn.
PGS.TS Nguyễn Văn Giang (Học viện Nông nghiệp Việt Nam) nhấn mạnh: “Thị trường trong nước không chỉ là nơi tiêu thụ, mà còn là thước đo uy tín cho nông sản Việt. Nếu làm tốt ở sân nhà, ra thế giới mới thật sự bền vững”.
Ở tầm vĩ mô, các chuyên gia cho rằng cần một chiến lược tổng thể để nâng tầm thị trường nội địa. Trước hết, hệ thống pháp luật về an toàn thực phẩm phải được thực thi nghiêm minh và đồng bộ từ trung ương đến địa phương. Không thể để tình trạng trên nóng, dưới lạnh, trung ương siết chặt nhưng cơ sở buông lỏng, khiến nông sản sạch bị lẫn lộn với hàng kém chất lượng.
Nhà nước cũng cần khuyến khích mạnh mẽ mô hình liên kết chuỗi giá trị giữa nông dân, hợp tác xã, doanh nghiệp và nhà bán lẻ, trong đó áp dụng công nghệ số để truy xuất nguồn gốc và minh bạch thông tin.
Nếu có cơ chế hỗ trợ về vốn, tín dụng và hạ tầng logistics, các doanh nghiệp sẽ dễ dàng hơn trong việc đầu tư chuỗi cung ứng an toàn, giúp người dân tiếp cận nông sản sạch với giá hợp lý.
Bên cạnh đó, cần phát huy vai trò của các hiệp hội ngành hàng và tổ chức xã hội nghề nghiệp. Đây sẽ là cầu nối để nâng cao nhận thức, đào tạo nông dân về quy trình sản xuất bền vững, đồng thời tạo áp lực giám sát từ cộng đồng. Khi nông dân không còn đơn độc, họ sẽ có động lực hơn để tuân thủ chuẩn mực an toàn.
Chính sách truyền thông và giáo dục tiêu dùng cũng cần được chú trọng. Việc khuyến khích người dân ưu tiên mua nông sản an toàn, truy xuất được nguồn gốc, không chỉ bảo vệ sức khỏe cá nhân mà còn góp phần xây dựng một thị trường trong nước minh bạch, tạo nền tảng để nông sản Việt phát triển bền vững.
Có thể nói, xây dựng niềm tin ngay tại quê hương không chỉ là thách thức mà còn là cơ hội. Bởi khi thị trường nội địa thực sự trở thành phòng tuyến vững chắc, nông sản Việt sẽ có thêm sức bật để vươn ra thế giới, khẳng định vị thế của một quốc gia nông nghiệp hiện đại.
Hải Nam