Giải pháp nào để ngăn chặn nguy cơ giả mạo xuất xứ nông sản?

Từ câu chuyện thịt trâu Ấn Độ được “phù phép” thành đặc sản Hà Giang, đến việc cả một làng ở Phú Thọ làm thịt trâu gác bếp giả, có thể thấy nếu không sớm có giải pháp hữu hiệu, nhiều thương hiệu nông sản khác sẽ đứng trước nguy cơ bị ảnh hưởng. Vậy đâu là cách ứng phó với mối nguy giả mạo xuất xứ này?

Bài học bảo vệ nông sản bản địa

Vụ việc sản xuất thực phẩm giả tại Công ty TNHH MTV MQ FOOD (xã Vĩnh Hưng, tỉnh Phú Thọ) đã gây chấn động dư luận khi cơ quan điều tra phát hiện cả một làng cùng tham gia làm thịt trâu gác bếp “nhái”.

Mỗi năm, hàng nghìn tấn thịt trâu Ấn Độ giá rẻ được đưa vào, rồi “phù phép” thành đặc sản Hà Giang, bán với giá cao gấp nhiều lần để thu lợi bất chính.

Sự việc này không chỉ đặt ra câu hỏi về trách nhiệm quản lý của chính quyền địa phương, mà còn gây tổn hại trực tiếp tới thương hiệu thịt trâu bản địa vốn là tài sản văn hóa và kinh tế của Hà Giang.

Đây là lời cảnh tỉnh cho các doanh nghiệp (DN) trong ngành nông sản – thực phẩm: nếu không kiểm soát chặt từ khâu đầu vào, nguy cơ đánh mất uy tín và thương hiệu là điều không thể tránh khỏi.

Chuyên gia tiêu chuẩn Hồ Ngọc Phương Thảo cảnh báo, chỉ cần trên báo chí xuất hiện dòng tin “DN sử dụng nguyên liệu không rõ nguồn gốc” kèm tên công ty, thì hậu quả không dừng ở việc xử lý pháp lý mà còn là vết đen khó xóa trong hình ảnh thương hiệu.

Thực tế, đã có DN bị đình chỉ sản phẩm chỉ vì nguyên liệu là trái cây, nông sản không bao bì, không nhãn mác, không hồ sơ công bố khiến việc kiểm soát chất lượng và truy xuất nguồn gốc gần như bất khả thi.

Nguy cơ giả mạo xuất xứ không chỉ làm thiệt hại kinh tế mà còn bào mòn niềm tin vào sản phẩm địa phương. Trường hợp hạt điều Bình Phước là ví dụ điển hình: nhiều đối tượng đã lợi dụng sự mập mờ giữa “chế biến từ Bình Phước” và “trồng, chế biến tại Bình Phước” để trục lợi.

Năm ngoái, Hội Điều Bình Phước phát hiện nhiều website và tài khoản mạng xã hội quảng bá “đặc sản Bình Phước” nhưng thực chất là hạt điều nhập khẩu vụ cũ, kém chất lượng, không nhãn mác, không hạn sử dụng, không chứng từ nguồn gốc. Ngay cả khi “Hạt điều Bình Phước” đã được Cục Sở hữu trí tuệ cấp chỉ dẫn địa lý, những sản phẩm giả mạo này vẫn âm thầm làm suy yếu giá trị thương hiệu.

Trong bối cảnh đó, việc ứng dụng công nghệ để bảo vệ thương hiệu và ngăn chặn hàng giả là cấp thiết. Tiến sĩ Trịnh Bá Dương, Chủ tịch AseanHub, chuyên gia đổi mới sáng tạo quốc gia cho biết, Thái Lan đã triển khai RFID (nhận dạng qua tần số vô tuyến) kết hợp Blockchain để theo dõi hành trình sầu riêng xuất khẩu sang Trung Quốc, từ vườn tới cửa khẩu. Ở Việt Nam, đã có DN trong ngành dược và nông sản áp dụng truy xuất số hóa bằng RFID, nhưng phần lớn vẫn manh mún, thiếu liên kết vùng và ngành.

Theo TS. Dương, mô hình kết hợp RFID – Blockchain – AI là giải pháp khả thi để nâng tầm truy xuất nguồn gốc: Cụ thể, RFID gắn chip điện tử với mã định danh duy nhất cho từng sản phẩm hoặc lô hàng, cho phép lưu trữ dữ liệu và quét không tiếp xúc, hạn chế tối đa nguy cơ làm giả vật lý, đồng thời tự động hóa kiểm tra, kiểm kê, vận chuyển, lưu kho. Trong khi đó Blockchain đảm bảo dữ liệu minh bạch, không thể chỉnh sửa, tạo niềm tin cho thị trường. Cuối cùng, AI phân tích dữ liệu chuỗi cung ứng, cảnh báo bất thường và hỗ trợ ra quyết định nhanh.

Khi được triển khai đồng bộ, mô hình này không chỉ giúp chặn hàng giả từ gốc mà còn nâng cao giá trị thương hiệu nông sản Việt, đủ sức cạnh tranh và chinh phục những thị trường khó tính nhất.

Nên ứng dụng công nghệ số để truy xuất nguồn gốc

Theo ông Dương, công nghệ Blockchain đóng vai trò là nơi lưu trữ toàn bộ dữ liệu thu được từ hệ thống RFID, tạo nên một sổ phân tán có tính bất biến và minh bạch. Mỗi thao tác cập nhật, mỗi bước vận hành từ sản xuất, đóng gói cho đến lưu thông đều được ghi lại đầy đủ.

Nhờ vậy, người tiêu dùng hoặc cơ quan quản lý có thể kiểm tra toàn bộ hành trình của sản phẩm chỉ bằng một thao tác quét đơn giản, đồng thời không ai có thể can thiệp hay chỉnh sửa các thông tin đã được lưu trữ.

Công nghệ trí tuệ nhân tạo (AI) được xem là công cụ phân tích dữ liệu thu thập từ RFID và Blockchain. AI có khả năng phát hiện những dấu hiệu bất thường, đưa ra cảnh báo rủi ro và hỗ trợ doanh nghiệp ra quyết định một cách nhanh chóng và chính xác.

Ông Dương cho rằng sự kết hợp của ba công nghệ gồm RFID, Blockchain và AI sẽ tạo thành một hệ thống truy xuất nguồn gốc chính xác, minh bạch và tự động hóa, đủ sức đối phó với nhiều hình thức làm giả hiện đại. Hệ thống này hoàn toàn có thể triển khai trong các lĩnh vực nông sản, logistics, thủy sản cũng như thương mại điện tử xuyên biên giới.

Ở góc độ chuyên gia quản lý chuỗi cung ứng và logistics, Tiến sĩ Nguyễn Cảnh Lam nhấn mạnh rằng việc tăng cường khả năng truy xuất nguồn gốc sản phẩm trong toàn bộ chuỗi cung ứng là ưu tiên hàng đầu đối với doanh nghiệp.

Ông đồng tình với ý kiến của Tiến sĩ Trịnh Bá Dương về việc sử dụng công nghệ Blockchain để ứng phó với tình trạng giả mạo xuất xứ. Theo ông Lam, việc xây dựng các ứng dụng chia sẻ thông tin chuỗi cung ứng dựa trên công nghệ Blockchain sẽ giúp doanh nghiệp ngăn chặn hàng giả.

Ông đưa ra ví dụ, trên mỗi bao gạo, người tiêu dùng có thể sử dụng điện thoại để quét mã QR và kiểm tra thông tin về nguồn gốc xuất xứ cũng như dữ liệu kho vận, tất cả đều được lưu trữ trên ứng dụng của nhà sản xuất vận hành bằng công nghệ Blockchain.

So với phương pháp lưu trữ tập trung truyền thống, nơi thông tin có thể bị doanh nghiệp thao túng hoặc chỉnh sửa, Blockchain có ưu thế vượt trội trong việc bảo mật, theo dõi và xác minh tính xác thực của sản phẩm. Điều này giúp đảm bảo tính toàn vẹn của dữ liệu và khả năng truy xuất nguồn gốc, khiến hàng giả khó có cơ hội xâm nhập vào chuỗi cung ứng.

Xét đến cùng, để đối phó với mối nguy giả mạo xuất xứ nông sản, doanh nghiệp và cơ quan quản lý cần thực hiện nhiều giải pháp đồng bộ. Trong đó, việc kiểm soát chặt chẽ chuỗi cung ứng và đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số trong truy xuất nguồn gốc là bước đi cần thiết và cấp bách nhằm hạn chế tối đa sự lan rộng của hàng giả trên thị trường.

Quang Anh