Xây dựng nền tảng pháp lý thúc đẩy đầu tư bền vững

Trong bối cảnh toàn cầu đang chuyển dịch mạnh mẽ bởi số hóa, kinh tế xanh và đổi mới sáng tạo, áp lực cạnh tranh quốc tế đặt ra yêu cầu cấp bách về việc hình thành một môi trường đầu tư, kinh doanh minh bạch, ổn định và có khả năng dự báo cao.

Đây chính là điều kiện nền tảng để khu vực kinh tế tư nhân – lực lượng được Đảng xác định là “một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế” – phát huy đầy đủ vai trò của mình.

Động lực phát triển và những thách thức thể chế

Kinh tế tư nhân hiện đóng góp khoảng 50% GDP, tạo việc làm cho hơn 80% lao động và chiếm 35% kim ngạch xuất khẩu, qua đó khẳng định vị trí trung tâm trong nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa.

Tuy nhiên, loạt rào cản thể chế vẫn đang kìm hãm sự phát triển của lực lượng này: khung pháp luật thiếu đồng bộ, thủ tục hành chính phức tạp, cơ chế tiền kiểm còn phổ biến, trong khi tiêu chuẩn – quy chuẩn kỹ thuật nhiều nơi chưa dựa trên thực tiễn. Những hạn chế này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đổi mới thể chế theo hướng kiến tạo, tạo nền tảng bứt phá cho môi trường đầu tư – kinh doanh.

Từ cuối năm 2024 đến giữa năm 2025, Bộ Chính trị đã ban hành ba nghị quyết quan trọng nhằm định hướng khung thể chế mới. Nghị quyết 66-NQ/TW xác định thể chế là “đột phá của đột phá”, yêu cầu pháp luật phải dựa trên thực tiễn và mở đường cho phát triển.

Nghị quyết 68-NQ/TW về kinh tế tư nhân nhấn mạnh tiêu chí môi trường kinh doanh “thông thoáng, minh bạch, ổn định, an toàn, chi phí thấp”, hướng đến chuẩn mực khu vực và quốc tế. Nghị quyết 57-NQ/TW về khoa học – công nghệ và chuyển đổi số khẳng định thể chế phải đi trước, loại bỏ tư duy “không quản được thì cấm”.

Những định hướng lớn này trao cho các cơ quan xây dựng pháp luật và bộ máy thực thi nhiệm vụ trọng yếu: kiến tạo một môi trường đầu tư hiện đại, minh bạch, hiệu quả, làm nền tảng cho tăng trưởng kinh tế bền vững và bứt phá.

Những điểm nghẽn kéo dài và yêu cầu cải cách mạnh mẽ

Thực tiễn hiện nay cho thấy hệ thống pháp luật vẫn còn tình trạng chồng chéo, thiếu ổn định. Rà soát của Chính phủ năm 2024 ghi nhận 263 quy định mâu thuẫn, trong khi Bộ Tư pháp thống kê năm 2025 có tới 2.200 vướng mắc cụ thể. Việc văn bản thường xuyên thay đổi khiến rủi ro pháp lý gia tăng, tác động trực tiếp đến kế hoạch đầu tư dài hạn của doanh nghiệp.

Sau giai đoạn cải cách mạnh mẽ 2014–2019, tiến trình cải cách thủ tục hành chính những năm gần đây có dấu hiệu chững lại. Ở nhiều lĩnh vực như đất đai, xây dựng, đầu tư, môi trường, số lượng thủ tục vẫn lớn, qua nhiều cơ quan, thời gian xử lý thiếu rõ ràng. Dù đã triển khai chuyển đổi số, nhiều thủ tục vẫn yêu cầu “nộp điện tử rồi in ra giấy”, gây tốn kém và làm giảm hiệu quả. Sự khác biệt giữa các địa phương trong áp dụng pháp luật tiếp tục khiến môi trường đầu tư thiếu nhất quán.

Ông Đậu Anh Tuấn, Phó tổng thư ký, Trưởng ban Pháp chế VCCI, cho biết sự không đồng nhất trong cách hiểu và thực thi quy định đang là rào cản lớn đối với doanh nghiệp khi mở rộng quy mô trên phạm vi toàn quốc.

Bên cạnh đó, mô hình quản lý tiền kiểm vẫn phổ biến, chưa dựa trên phân tích rủi ro. Điều này kéo dài quy trình cấp phép, tăng chi phí tuân thủ và tạo dư địa cho tiêu cực, đặc biệt gây bất lợi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa. Nhiều quy chuẩn kỹ thuật thiếu đánh giá tác động; hệ thống pháp lý dành cho hộ kinh doanh chưa được luật hóa, dẫn đến bất cập về thuế, kế toán, bảo hiểm, gây thiếu bình đẳng trong cạnh tranh và cản trở quá trình chính danh hóa.

Nâng cao chất lượng thể chế để tạo môi trường đầu tư minh bạch

Theo các chuyên gia kinh tế, việc hoàn thiện thể chế trong giai đoạn tới cần bảo đảm 5 nguyên tắc cốt lõi: pháp luật phải ổn định, minh bạch, dự báo được; chuyển từ tư duy kiểm soát sang tư duy kiến tạo; bảo đảm cạnh tranh bình đẳng; mở rộng tham vấn khu vực tư nhân; và đi trước trong thích ứng xu hướng kinh tế số – kinh tế xanh.

Ông Đậu Anh Tuấn đề xuất tập trung rà soát và hệ thống hóa pháp luật, loại bỏ chồng chéo, xây dựng Cổng thông tin pháp luật thống nhất và cập nhật liên tục. Đồng thời, cần cải cách toàn diện thủ tục hành chính dựa trên số hóa và liên thông dữ liệu, triển khai nguyên tắc “im lặng là đồng ý” và “một lần nộp, nhiều lần dùng”.

Nhiều chuyên gia cũng kiến nghị sớm ban hành Luật Hộ kinh doanh và Cá nhân kinh doanh với cơ chế thuế, kế toán, bảo hiểm phù hợp, chi phí thấp; chuyển mạnh sang mô hình quản lý hậu kiểm dựa trên rủi ro; ứng dụng công nghệ số trong giám sát và thanh tra.

Bên cạnh đó, cần bảo đảm tiếng nói doanh nghiệp được phản ánh thực chất trong quá trình chính sách và có cơ chế bảo vệ người phản ánh bất cập. Việc phát triển thể chế cho kinh tế số, đổi mới sáng tạo, kinh tế tuần hoàn, đầu tư xanh, cũng như khung pháp lý cho tài sản số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo đang trở nên cấp bách.

Hoàn thiện thể chế chỉ đạt hiệu quả khi có sự tham gia đồng hành của toàn xã hội, đặc biệt là khu vực doanh nghiệp – những chủ thể trực tiếp thụ hưởng hoặc chịu tác động từ chính sách.

Thanh Phong (t/h)