Xu hướng tiêu dùng xanh và vai trò của doanh nghiệp bán lẻ trong phát triển bền vững

Trong bối cảnh biến đổi khí hậu, khủng hoảng tài nguyên và ô nhiễm môi trường đang trở thành thách thức toàn cầu, xu hướng tiêu dùng xanh nổi lên như một lựa chọn tất yếu của xã hội hiện đại.

Người tiêu dùng ngày càng chú trọng đến những sản phẩm thân thiện với môi trường, từ quy trình sản xuất, nguồn gốc nguyên liệu cho tới cách thức phân phối. Không chỉ là hành vi mua sắm, tiêu dùng xanh phản ánh trách nhiệm xã hội, ý thức cộng đồng và xu hướng phát triển bền vững.

Tại Việt Nam, làn sóng tiêu dùng xanh cũng đang lan rộng mạnh mẽ. Hàng loạt khảo sát gần đây cho thấy người tiêu dùng sẵn sàng thay đổi thói quen, ưu tiên các sản phẩm sạch, an toàn, tiết kiệm năng lượng và hạn chế phát thải. Đây không chỉ là cơ hội để doanh nghiệp khẳng định uy tín thương hiệu, mà còn là thách thức đòi hỏi sự đổi mới toàn diện, đặc biệt với các doanh nghiệp bán lẻ – mắt xích cuối cùng đưa hàng hóa đến tay người tiêu dùng.

Tiêu dùng xanh - xu thế toàn cầu và tại Việt Nam

Tiêu dùng xanh, hiểu một cách đơn giản, là việc lựa chọn sản phẩm và dịch vụ thân thiện với môi trường, tiết kiệm tài nguyên, giảm phát thải và hạn chế rác thải nhựa. Nếu như trước đây, tiêu dùng xanh thường được coi là “xa xỉ”, gắn với tầng lớp có thu nhập cao, thì nay nó đã trở thành thói quen phổ biến tại nhiều quốc gia, được xem như một phong trào xã hội có sức ảnh hưởng sâu rộng.

Theo Báo cáo Phát triển bền vững 2025 của NielsenIQ, có đến 72% người tiêu dùng toàn cầu cho biết sẵn sàng trả thêm chi phí để mua các sản phẩm bền vững, gần gấp đôi so với con số 40% của một thập niên trước. Tại các thị trường phát triển như châu Âu, Mỹ, Nhật Bản hay Hàn Quốc, tiêu chuẩn xanh và nhãn sinh thái không chỉ là lợi thế cạnh tranh, mà còn trở thành điều kiện bắt buộc để sản phẩm thâm nhập thị trường. Ở Liên minh châu Âu, nhiều siêu thị đã loại bỏ hoàn toàn túi nilon dùng một lần, đồng thời áp dụng các tiêu chuẩn nghiêm ngặt về bao bì và nhãn mác xanh.

Xu hướng này đang lan tỏa mạnh mẽ đến Việt Nam. Khảo sát của Công ty Kiểm toán và dịch vụ Chuyên nghiệp (PwC) công bố tháng 3/2025 cho thấy 54% người tiêu dùng trong nước sẵn sàng trả thêm đến 10% cho sản phẩm xanh hoặc làm từ vật liệu tái chế. Một khảo sát khác của Bộ Công Thương cũng ghi nhận 60% người tiêu dùng tại các đô thị lớn sẵn sàng lựa chọn sản phẩm xanh dù giá cao hơn, miễn là có chứng nhận minh bạch; trong đó, 75% người trẻ (18-35 tuổi) khẳng định “ưu tiên lựa chọn sản phẩm thân thiện với môi trường” khi mua sắm. Những con số này cho thấy hành vi mua sắm tại Việt Nam đang thay đổi rõ rệt, trong đó giới trẻ trở thành lực lượng tiên phong.

Bức tranh kinh tế nội địa càng củng cố cơ hội cho xu hướng này. Theo Cục Thống kê, tổng mức bán lẻ hàng hóa và doanh thu dịch vụ tiêu dùng 6 tháng đầu năm 2025 tăng hơn 9% so với cùng kỳ 2024, trong khi GDP tăng 7,52%. Tốc độ tăng trưởng trung bình của các dòng sản phẩm xanh tại Việt Nam cũng đạt hơn 15%/năm trong giai đoạn 2021-2025 (theo Bộ Công Thương). Riêng các chiến dịch “Tiêu dùng xanh” hằng năm, chỉ trong năm 2024 đã ghi nhận hơn 7 triệu lượt tiếp cận, gấp 7 lần so với năm đầu tiên, trong đó doanh số sản phẩm đạt tiêu chuẩn xanh tăng tới 50-60% trong tháng cao điểm.

Tuy vậy, hành trình tiêu dùng xanh ở Việt Nam vẫn mới chỉ ở giai đoạn khởi đầu. Tỷ trọng sản phẩm xanh trong tổng mức bán lẻ còn khiêm tốn, hạ tầng tái chế chưa đồng bộ, và một bộ phận người tiêu dùng vẫn đặt ưu tiên về giá rẻ lên hàng đầu. Chính trong bối cảnh này, doanh nghiệp bán lẻ - với vai trò cầu nối giữa nhà sản xuất và khách hàng - trở thành mắt xích quan trọng để biến xu hướng thành hiện thực.

Doanh nghiệp bán lẻ: mắt xích quan trọng trong thúc đẩy tiêu dùng xanh

Khác với các ngành sản xuất, doanh nghiệp bán lẻ tiếp xúc trực tiếp với người tiêu dùng, định hình thói quen mua sắm thông qua cách lựa chọn, trưng bày và truyền thông sản phẩm. Chính họ quyết định sản phẩm nào xuất hiện trên kệ hàng, sản phẩm nào được ưu tiên quảng bá, từ đó dẫn dắt hành vi tiêu dùng.

Trong những năm gần đây, nhiều chuỗi bán lẻ tại Việt Nam đã tiên phong trong hành trình xanh hóa. Các siêu thị lớn như Co.opmart, Winmart hay Aeon Mall đã đồng loạt triển khai chính sách giảm thiểu túi nilon, thay thế bằng túi phân hủy sinh học hoặc khuyến khích khách hàng mang túi cá nhân. Nhiều cửa hàng tiện lợi bắt đầu mở gian hàng “xanh”, tập trung trưng bày sản phẩm hữu cơ, hàng hóa có nhãn mác môi trường và nguồn gốc rõ ràng. Không ít doanh nghiệp còn tổ chức các chương trình thu gom pin thải, rác thải nhựa đổi quà, tạo sự lan tỏa cộng đồng.

Một ví dụ điển hình là Vinamilk - doanh nghiệp không chỉ tập trung vào sản xuất mà còn dẫn đầu trong việc áp dụng mô hình tiêu dùng bền vững. Tại thị trường New Zealand, Vinamilk đã cải tiến bao bì bằng việc loại bỏ ống hút nhựa trên sản phẩm sữa học đường, nhờ đó giảm được hơn 5 triệu ống hút chỉ sau một năm. Quyết định này ban đầu đòi hỏi chi phí đầu tư lớn để lắp đặt thiết bị khuôn nắp mới, song đã giúp doanh số tăng gần 80% trong năm 2024 và dự kiến tiếp tục tăng thêm 20% trong năm 2025. Bài học này cho thấy: nếu biết tận dụng lợi thế xanh, doanh nghiệp không chỉ giảm thiểu gánh nặng môi trường mà còn tạo lợi thế cạnh tranh rõ rệt trên thị trường quốc tế.

Tuy nhiên, con đường xanh hóa của doanh nghiệp bán lẻ không hề trải đầy hoa hồng. Thách thức đầu tiên chính là chi phí. Các sản phẩm xanh thường có giá thành cao do nguyên liệu, quy trình sản xuất và chứng nhận khắt khe. Khi đưa ra thị trường, mức giá này cao hơn đáng kể so với sản phẩm truyền thống, khiến doanh nghiệp lo ngại về khả năng tiêu thụ, nhất là trong bối cảnh sức mua của nhóm thu nhập trung bình vẫn còn hạn chế.

Thách thức thứ hai nằm ở nhận thức người tiêu dùng. Dù phong trào tiêu dùng xanh đã lan tỏa, vẫn còn không ít người mua ưu tiên tiêu chí “rẻ” hơn “bền vững”. Nhiều khách hàng chỉ quan tâm đến lợi ích trước mắt, khiến doanh nghiệp bán lẻ phải cân nhắc giữa bài toán kinh doanh và mục tiêu xã hội.

Khó khăn lớn thứ ba là hạ tầng và chuỗi cung ứng. Việc duy trì nguồn cung ổn định cho sản phẩm xanh đòi hỏi sự đồng bộ từ sản xuất đến logistics. Hiện nhiều dòng sản phẩm xanh vẫn khan hiếm, khó đáp ứng nhu cầu lâu dài, dẫn đến tình trạng thiếu hàng, ảnh hưởng đến sự kiên định của doanh nghiệp bán lẻ. Đây là thách thức không nhỏ, đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều bên liên quan để đảm bảo tính bền vững.

Dẫu vậy, vượt qua những khó khăn này, doanh nghiệp bán lẻ hoàn toàn có thể trở thành “người dẫn dắt lối sống xanh” nếu biết tận dụng lợi thế tiếp cận trực tiếp với người tiêu dùng. Không chỉ đơn thuần là kênh phân phối, họ cần đóng vai trò giáo dục và truyền cảm hứng, biến việc mua sắm xanh thành trải nghiệm tích cực, thân thiện và dễ dàng.

Chính sách - Doanh nghiệp - Người tiêu dùng

Để thúc đẩy tiêu dùng xanh phát triển bền vững, cần sự chung tay đồng bộ từ ba trụ cột: chính sách, doanh nghiệp và người tiêu dùng.

Với Nhà nước, vai trò định hướng và hỗ trợ là vô cùng quan trọng. Những chính sách ưu đãi về thuế, vốn vay, cũng như hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn xanh, chứng nhận sản phẩm sẽ tạo hành lang pháp lý và động lực để doanh nghiệp mạnh dạn đầu tư. Đồng thời, việc nâng cấp hạ tầng logistics xanh, phát triển công nghệ tái chế, và thúc đẩy nền kinh tế tuần hoàn cần được coi là ưu tiên chiến lược.

Với doanh nghiệp, đặc biệt là khối bán lẻ, sự tiên phong không chỉ nằm ở việc mở rộng gian hàng xanh mà còn ở khả năng thay đổi tư duy kinh doanh. Xanh hóa không nên bị nhìn nhận như một gánh nặng chi phí, mà phải được coi là cơ hội để khẳng định thương hiệu, tạo khác biệt trên thị trường.

Bài học từ Vinamilk - với mô hình trang trại sinh thái Green Farm biến chất thải thành phân hữu cơ, tận dụng khí metan để tiết kiệm điện, đồng thời tạo sinh kế cho nông dân – cho thấy xanh hóa còn giúp doanh nghiệp gắn kết chặt chẽ với cộng đồng và gia tăng niềm tin nơi người tiêu dùng. Mỗi chiến dịch khuyến khích khách hàng dùng túi vải, mỗi chương trình đổi rác lấy quà, đều góp phần xây dựng hình ảnh tích cực và gia tăng lòng trung thành của người tiêu dùng.

Người tiêu dùng - mắt xích cuối cùng nhưng không kém phần quan trọng - chính là động lực trực tiếp quyết định sự thành công của tiêu dùng xanh. Mỗi lựa chọn xanh khi mua sắm là một hành động thiết thực bảo vệ môi trường. Khi người tiêu dùng sẵn sàng trả thêm để ủng hộ sản phẩm bền vững, doanh nghiệp và nhà sản xuất sẽ có thêm động lực để thay đổi.

Tiêu dùng xanh không phải là một phong trào nhất thời, mà là xu thế tất yếu của nền kinh tế toàn cầu. Việt Nam, với thị trường bán lẻ năng động và tầng lớp tiêu dùng trẻ ngày càng lớn mạnh, đang đứng trước cơ hội vàng để bứt phá. Bài học từ Vinamilk khẳng định, phát triển bền vững không phải là gánh nặng, mà chính là cơ hội để nâng tầm thương hiệu, mở rộng thị trường và củng cố niềm tin của người tiêu dùng.

Song, để biến cơ hội thành hiện thực, không thể thiếu sự đồng hành của cả chính sách, doanh nghiệp và người tiêu dùng. Chỉ khi ba yếu tố này vận hành nhịp nhàng, hành trình xanh hóa mới thực sự đi vào chiều sâu, góp phần xây dựng một nền kinh tế bền vững, nơi phát triển kinh tế gắn liền với trách nhiệm xã hội và bảo vệ môi trường.

Đinh Toàn