Việc người dân cố tình mua bán hàng giả dù biết pháp luật nghiêm cấm đang tạo điều kiện cho các sản phẩm hàng giả, hàng kém chất lượng tràn lan trên thị trường, tiềm ẩn những nguy cơ về sức khỏe của người tiêu dùng.
Từ ý kiến đề xuất xử lý người cố tình mua hàng giả của Đại biểu Quốc hội tại kỳ họp thứ IV, Quốc hội khóa XV khi thảo luận về Dự án Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (sửa đổi) khiến dư luận quan tâm, Tạp chí Thương Trường đã có cuộc trao đổi với Luật sư Trần Xuân Tiền - Trưởng văn phòng Luật sư Đồng Đội - liên quan về vấn đề này.
Luật sư Trần Xuân Tiền - Trưởng Văn phòng Luật sư Đồng Đội
PV: Tại kỳ họp thứ IV, Quốc hội khóa XV đang diễn ra, khi thảo luận về Dự án Luật Bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng (sửa đổi), nhiều Đại biểu Quốc hội nêu ý kiến, nếu không xử lý những người cố tình mua hàng giả sẽ không thể bảo vệ người tiêu dùng một công bằng, bền vững. Từ thực tiễn hoạt động trong lĩnh vực tư pháp và trên quan điểm xây dựng pháp luật, ông đánh như thế nào về đề xuất nói trên?
LS Trần Xuân Tiền: Thực tế cho thấy, tình trạng kinh doanh, mua bán hàng giả, hàng nhái ngày càng có xu hướng gia tăng rõ rệt, đặc biệt là trong bối cảnh dịch bệnh, trong khi đó, vì chạy theo mục tiêu mở rộng, thu hút khách hàng và đặt mục tiêu lợi nhuận lên trên hết mà nhiều cửa hàng đã bất chấp các quy định của pháp luật để nhập những mặt hàng nhái, giá rẻ và bán trên thị trường.
Ngược lại, một bộ phận không nhỏ người tiêu dùng mặc dù biết những mặt hàng đó là hàng giả, nhưng vì chỉ phải bỏ ra một số tiền rất nhỏ so với giá trị thực tế của mặt hàng, vô tình đã tiếp tay cho việc thu lời bất chính của các đối tượng kinh doanh hàng giả, hàng nhái, xâm phạm đến quyền sở hữu hợp pháp của sản phẩm.
Trước đây, các hành vi liên quan đến buôn lậu, kinh doanh, cung cấp hàng giả, hàng nhái, hàng kém chất lượng mới chỉ phổ biến thông qua hình thức mua bán trực tiếp. Song từ khi các phương thức trao đổi hàng hoá trực tuyến nở rộ và phát triển mạnh, nhất là qua mạng xã hội và các sàn thương mại điện tử, tình trạng buôn bán hàng giả càng trở nên phức tạp và khó quản lý, kiểm soát. Điều này làm nảy sinh nhiều vấn đề trong việc kiểm soát chất lượng hàng hoá, nhận diện hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc xuất xứ, vi phạm sở hữu trí tuệ.
Về phía người dân, điều đáng lo ngại hiện nay là nhận thức về công tác đấu tranh chống hàng giả, hàng nhái vẫn chưa đầy đủ, sâu sắc. Theo số liệu thống kê, có đến 80% người tiêu dùng biết sản phẩm mình mua là hàng giả, hàng không rõ nguồn gốc, nhưng vì nhu cầu làm đẹp, giá rẻ,... họ vẫn chọn bỏ tiền để mua hàng giả với giá rẻ. Song không phải tất cả các trường hợp người tiêu dùng đều biết hành vi của mình là sai, là vi phạm mà vẫn cố tình thực hiện, mà còn nhiều trường hợp người dân không nhận thức được mặt hàng đó là hàng giả, hoặc bị lừa mua hàng theo kiểu “treo đầu dê, bán thịt chó”. Nhưng dù vì lí do gì, việc kinh doanh, tiêu thụ hàng giả tràn lan cũng đều gây ra nhiều hệ luỵ tiêu cực mà hậu quả rõ nhất là sẽ dần dần “giết chết” các doanh nghiệp làm ăn chân chính, đồng thời “giết chết” ngành sản xuất trong nước.
Từ thực tiễn nêu trên, tôi cho rằng đề xuất về việc xử lý những người cố tình mua hàng giả với mục đích bảo vệ người tiêu dùng nói riêng và thị trường kinh doanh nói chung một cách công bằng, bền vững là khá phù hợp trong bối cảnh hiện nay. Bởi lẽ, công tác kiểm tra, giám sát của các lực lượng chức năng như quản lý thị trường, công an,... sẽ không thể đạt được hiệu quả nếu vẫn còn xảy ra tình trạng tiếp tay, thoả hiệp từ phía người tiêu dùng đối với những đối tượng buôn bán hàng giả, hàng nhái trên thị trường hiện nay.
PV: Cụ thể hơn, các Đại biểu Quốc hội cho rằng, với người bán hàng giả, khi bị phát hiện đã có luật để xử lý. Tuy nhiên, với người tiêu dùng cố tình sử dụng hàng giả thì có vi phạm hay không? Quan điểm của Luật sư về vấn đề này ra sao?.
LS Trần Xuân Tiền: Bên cạnh trường hợp khách hàng bị lừa dối vì mua phải hàng giả giá cao thì cũng tồn tại không ít trường hợp khách hàng chủ động chọn mua hàng giả, hàng nhái. Lí giải cho điều này, có thể do mức thu nhập của người dân Việt Nam chưa cao dẫn đến không phải ai cũng đủ kinh tế để mua hàng hiệu, với tâm lí “sính ngoại” họ chọn mua hàng giả với mẫu mã giống hệt mà giá cả lại thấp hơn hàng thật nhiều lần. Thêm vào đó, hiện nay pháp luật Việt Nam chỉ có chế tài xử phạt với hành vi buôn bán hàng giả, mà chưa có quy định nào xử phạt người tiêu dùng vì hành vi mua hàng giả, hàng nhái. Do vậy, người dân vẫn “ưa chuộng” mua hàng giả hơn.
Có thể thấy, việc người tiêu dùng chọn mua hàng giả, hàng nhái chính là đang tiếp tay cho việc sản xuất và kinh doanh hàng giả, hàng nhái. Để giải quyết việc buôn bán hàng giả thì không cách nào nhanh và hiệu quả hơn là bản thân người tiêu dùng chung tay, hợp tác cùng cơ quan nhà nước, trước mắt là dừng không tiêu thụ hàng giả, sau là tố cáo khi thấy hành vi sai phạm, nhận thức đúng hành vi mua hàng giả hàng nhái là đang giúp cho một bộ phận những người xâm phạm quyền sở hữu trí tuệ.
Tuy nhiên, đặt ra vấn đề xử phạt với người tiêu dùng cố tình sử dụng hàng giả cũng không dễ dàng. Bởi rất khó để phân biệt được liệu họ mua nhầm phải hàng giả mà không biết hay họ biết nhưng cố tình mua. Ngay cả với những loại hàng hóa của các thương hiệu lớn với mức giá lên đến hàng chục, hàng trăm triệu mà người tiêu dùng mua với giá vài trăm nghìn, vài triệu khiến ai cũng có thể biết đó hàng giả, hàng nhái nhưng nếu họ không nhận, viện lí do không hiểu biết thì việc chứng minh cũng không hề dễ dàng. Việc không thể chắc chắn được như vậy sẽ dẫn tới tình trạng “phạt nhầm” cả những người tiêu dùng bị lừa gạt. Trong tình huống đó họ rõ ràng là nạn nhân và cần pháp luật bảo vệ.
Do đó, mặc dù việc ban hành quy định xử phạt người tiêu dùng cố tình sử dụng hàng giả, hàng nhái là cần thiết, nhưng các cơ quan chức năng cần nghiên cứu, tìm ra cách thức, giải pháp làm sao cho phù hợp, bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.
PV: Ý kiến đề xuất xử lý người tiêu dùng cố tình sử dụng hàng giả này có nên đưa vào Luật lần này không, thưa ông? Và nếu đưa vào luật thì có cần sửa đổi, bổ sung các luật khác (Bộ Luật dân sự; Luật Thương mại, Luật Ngoại thương,…), thưa Luật sư?
LS Trần Xuân Tiền: Như đã nêu ở trên, việc người dân cố tình mua bán hàng giả dù biết pháp luật nghiêm cấm đang tạo điều kiện cho các sản phẩm hàng giả, hàng kém chất lượng tràn lan trên thị trường, tiềm ẩn những nguy cơ về sức khỏe của người tiêu dùng. Vì vậy, nhằm bảo đảm quyền lợi cho người tiêu dùng, việc xem xét trách nhiệm của những người cố tình mua hàng giả để sử dụng là hợp lý và cần thiết. Công tác kiểm tra, giám sát và xử lý những cá nhân cố tình mua hàng giả góp phần tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, góp phần tạo sự công bằng cho cả người bán và người mua. Đặc biệt là tạo hành lang pháp lý chặt chẽ đối với hoạt động mua bán kinh doanh, từng bước hạn chế và đẩy lùi tình trạng nhập lậu, mua bán hàng giả, hàng nhái, tạo điều kiện cho sự phát triển bền vững của các doanh nghiệp và nền sản xuất trong nước.
Tuy nhiên, nếu đề xuất này được xem xét bổ sung vào dự thảo luật lần này cũng cần xem xét đến yếu tố hiệu quả trong việc thực thi và có thể sẽ phát sinh một số khó khăn nhất định. Trong đó, điều nhìn thấy rõ nhất là rất khó trong việc xác định yếu tố “cố tình” trong việc mua hàng giả của người tiêu dùng, bởi việc cố tình hay không chỉ có thể căn cứ vào ý chí chủ quan của người mua, những căn cứ khác gần như là không có hoặc rất khó để thu thập. Hơn nữa, công tác xác minh thông tin để xử lý đúng, công bằng cho một hành vi vi phạm của cơ quan chức năng mất rất nhiều thời gian và chi phí, trong khi những vi phạm lại xảy ra quá nhiều. Điều này khiến cho công tác giám sát, xử lý vừa tốn kém lại không đạt được hiệu quả cao. Chưa kể việc bổ sung quy định này sẽ kéo theo việc sửa đổi bổ sung hàng loạt các đạo luật và văn bản hướng dẫn có liên quan, tốn kém khá nhiều chi phí và thời gian.
Cho nên đề xuất này cần được cân nhắc kỹ càng giữa mặt lợi - hại, ưu - nhược và những tác động khác đến xã hội, sau đó mới xem xét đưa vào Luật, như vậy mới đảm bảo hiệu quả cả về mặt lý luận và thực thi pháp luật.
PV: Hiện có nhiều tổ chức, cá nhân, trong đó có cả nghệ sĩ,... tham gia tiếp tay cho hàng giả thông qua các hình thức quảng cáo, giới thiệu... Thế nhưng chế tài xử lý vấn đề này có chung chung, thiếu sức răn đe. Luật sư nhìn nhận vấn đề này như thế nào, và theo Luật sư, chúng ta nên có những quy định cụ thể nào để hạn chế vấn đề này và bảo đảm quyền lợi của cả người tiêu dùng và các tổ chức, doanh nghiệp làm ăn chân chính?
LS Trần Xuân Tiền: Hiện nay, pháp luật mới chỉ có quy định về chế tài xử phạt đối với hành vi sản xuất và hành vi buôn bán hàng giả mạo nhãn hàng hóa, bao bì hàng hóa. Còn đối với hành vi tiếp tay, trung gian cho việc mua bán hàng giả thì lại chưa có chế tài xử phạt cụ thể; mặc dù Luật quảng cáo cũng có quy định riêng về hành vi quảng cáo không đúng, gây nhầm lẫn về chất lượng, công dụng của các sản phẩm, hàng hóa, dịch vụ đều là hành vi cấm trong hoạt động quảng cáo.
Theo đó, người có hành vi vi phạm có thể bị phạt tiền đến 80.000.000 đồng; đồng thời phải có hoạt động đính chính thông tin; tháo gỡ, tháo dỡ, xóa quảng cáo hoặc thu hồi sản phẩm báo, tạp chí in quảng cáo đối với hành vi trên để khắc phục hậu quả theo quy định tại Điều 34 Nghị định 38/2021/NĐ-CP. Ngoài ra, nếu đã bị xử phạt hành chính hoặc đã bị kết án về tội Quảng cáo gian dối, chưa được xóa án tích mà còn tiếp tục vi phạm thì người vi phạm sẽ bị truy cứu trách nhiệm hình sự về tội Quảng cáo gian dối theo quy định Điều 197 Bộ luật Hình sự 2015 và có thể bị phạt tiền lên đến 100 triệu đồng, phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm.
Như vậy, chế tài xử phạt đối với hành vi tiếp tay hàng giả vẫn còn chung chung, khiến cho nhiều cá nhân, tổ chức, thậm chí là những nghệ sĩ nổi tiếng đã lợi dụng lỗ hổng pháp luật để tham gia quảng cáo, tiếp thị cho các sản phẩm giả mạo, nhái các thương hiệu nổi tiếng để kiếm lợi riêng. Chúng ta không hiếm bắt gặp các video, buổi livestream, các bài viết quảng cáo về hàng giả trên mạng xã hội hay trên phương tiện truyền thông về các sản phẩm chức năng, sản phẩm chăm sóc sức khỏe, thuốc Đông y,… Tuy nhiên, việc kiểm chứng chất lượng sản phẩm, sự an toàn cho người tiêu dùng lại bị các nghệ sĩ xem nhẹ hoặc lờ đi. Và hơn hết, sự góp mặt của những nghệ sĩ này lại chiếm ưu thế trong quyết định mua sắm của nhiều người, nhưng chính các quảng cáo thông tin sai lệch, mập mờ và các sản phẩm kém chất lượng khiến các nghệ sĩ hứng chịu không ít phản ánh trái chiều từ dư luận trong thời gian qua.
Như năm 2021, hàng loạt nghệ sĩ lớn được điểm tên đến như NSND Hồng Vân, NSND Vân Dung, NSND Minh Hằng, diễn viên Thanh Hương bị tố cáo khi quảng cáo về viên sủi làm tan u nang, u xơ, ngăn ngừa ung thư với nguyên liệu chính là sâm Ngọc Linh. Tuy nhiên, viên sủi này lại không phải là thuốc chữa bệnh, mà chỉ là một loại thực phẩm chức năng nhưng có công dụng như một “thần dược” có thể chữa được bệnh nan y theo như lời của các nghệ sĩ này. Và hậu quả là dẫn đến nguy cơ gây thiệt hại cho sức khỏe của người tiêu dùng.
Có thể thấy, mặc dù không trực tiếp sản xuất hàng giả nhưng việc tiếp tay cho hàng giả của những nghệ sĩ, công ty truyền thông xuyên biên giới… cũng có mức độ nguy hiểm nhất định. Hơn nữa, hành vi của những người này còn khiến cho các loại hàng giả, hàng kém chất lượng xuất hiện tràn lan trên thị trường, ảnh hưởng quyền lợi của người tiêu dùng. Do vậy, pháp luật cần phải có chế tài cụ thể đối với hành vi trung gian, tiếp tay cho hàng giả.
Bất kì cá nhân, tổ chức, doanh nghiệp… có hành vi quảng cáo, giới thiệu, chào bán, vận chuyển… hàng giả phải bị xử lý nghiêm. Cụ thể, tùy vào mức độ và tính chất của hành vi, người vi phạm có thể bị xử phạt hành chính hoặc bị truy cứu trách nhiệm hình sự nếu hành vi vi phạm có tính chất nghiêm trọng, thu lợi bất chính số tiền lớn hoặc gây thiệt hại đến sức khỏe, tài sản của người khác.
Ngoài ra, để hạn chế tình trạng kinh doanh, buôn bán hàng giả, hàng nhái, bảo đảm quyền lợi của cả người tiêu dùng và các tổ chức, doanh nghiệp làm ăn chân chính không chỉ dừng ở công tác giám sát và xử lý vi phạm, mà còn phải xuất phát ngay từ khâu quản lý nguồn gốc, xuất xứ hàng hoá và xuất hoá đơn khi mua hàng. Nếu như ngay từ khâu đăng ký, nhập khẩu hàng hoá đã lỏng lẻo, không chặt chẽ, chất lượng hàng hoá không đảm bảo thì việc phát hiện và xử lý của các cơ quan chức năng sẽ càng khó khăn hơn. Việc xuất hoá đơn sau khi mua hàng cũng là cơ sở, căn cứ để người tiêu dùng nắm được thông tin, chất lượng sản phẩm và tạo dựng niềm tin, uy tín của doanh nghiệp trên thị trường.
Quan trọng nhất là công tác tuyên truyền, giáo dục pháp luật, nâng cao nhận thức cho người dân về chất lượng hàng hoá, cách phân biệt hàng giả, hàng nhái,... từ đó góp phần nâng cao kiến thức, ý thức chấp hành pháp luật của người dân. Chỉ khi trình độ và kiến thức pháp luật của người dân được nâng cao thì công tác đấu tranh phòng chống các hành vi kinh doanh hàng giả, hàng nhái trên thị trường mới có hiệu quả và đạt được kết quả tích cực.
PV: Trân trọng cảm ơn Luật sư!
Thái Đạt