Các thị trường lớn đồng loạt thắt chặt nhập khẩu khiến xuất khẩu gạo Việt Nam sụt giảm mạnh. Trong khi đó, doanh nghiệp đang nỗ lực xoay trục, tìm hướng đi bền vững với các dòng gạo chất lượng cao.
Xuất khẩu giảm mạnh, giá gạo lao dốc
Trong khi thị trường nội địa vẫn ổn định, xuất khẩu gạo Việt Nam lại có dấu hiệu chững rõ rệt. Theo Hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA), đến ngày 16/10, giá gạo trắng 5% tấm được chào bán ở mức 372–376 USD/tấn; gạo thơm 5% tấm 420–450 USD/tấn; và Jasmine khoảng 486–490 USD/tấn.
So với các nước xuất khẩu khác, gạo Việt vẫn giữ vị thế giá cao hơn: Ấn Độ ở mức 364–368 USD/tấn, Pakistan 347–351 USD/tấn và Thái Lan thấp nhất chỉ 335–339 USD/tấn. Tuy nhiên, lợi thế này không đủ duy trì tăng trưởng khi các thị trường chủ lực đồng loạt siết nhập khẩu.
Theo Cục Hải quan, tháng 9 xuất khẩu gạo chỉ đạt 466.800 tấn, kim ngạch 232,4 triệu USD – giảm 46,2% về lượng và 46,8% về giá trị so với tháng trước; giảm 43,3% về lượng và 54,7% về kim ngạch so với cùng kỳ năm ngoái.
Lũy kế 9 tháng đầu năm, Việt Nam xuất hơn 6,8 triệu tấn, thu về gần 3,5 tỷ USD, giảm 2% về lượng và 20% về giá trị so với cùng kỳ 2024.
Nguyên nhân chính đến từ việc Philippines – thị trường chiếm gần một nửa lượng gạo xuất khẩu của Việt Nam – tạm ngừng nhập khẩu từ đầu tháng 9/2025. Chỉ riêng tháng 9, lượng gạo xuất sang nước này giảm 93,3% về lượng và 92,6% về kim ngạch so với tháng 8, chỉ còn 32.819 tấn (17,56 triệu USD) – mức thấp nhất trong hơn 7 năm qua.
Philippines vì vậy rơi từ vị trí số 1 xuống thứ 6 trong danh sách các thị trường nhập khẩu gạo lớn nhất của Việt Nam trong tháng 9, chỉ còn chiếm 7% thị phần (so với gần 46% trước đó). Tính chung 9 tháng, Việt Nam xuất sang Philippines 2,94 triệu tấn gạo, kim ngạch 1,44 tỷ USD – giảm 8,9% về lượng và 27,1% về giá trị so với cùng kỳ năm trước.
Không chỉ Philippines, Indonesia – thị trường lớn thứ hai cũng hạn chế nhập khẩu, khiến nhiều doanh nghiệp Việt rơi vào tình cảnh “đọng hàng”. Ước tính khoảng 500.000 tấn gạo vẫn chưa được thông quan, làm tăng chi phí bảo quản và ảnh hưởng dòng vốn kinh doanh.
Động thái siết nhập khẩu của hai quốc gia này cùng với việc Ấn Độ dỡ bỏ hạn chế xuất khẩu đã kéo giá gạo toàn cầu giảm sâu – hiện ở mức thấp nhất trong nhiều năm. Trong tháng 9, giá gạo xuất khẩu bình quân của Việt Nam chỉ còn 498 USD/tấn, giảm 1,1% so với tháng trước và hơn 20% so với cùng kỳ.
Theo kế hoạch, lệnh tạm ngừng nhập khẩu của Philippines có hiệu lực 60 ngày từ 1/9, song chính phủ nước này đang xem xét kéo dài đến hết năm 2025 để nâng giá lúa nội địa và bảo vệ nông dân – theo tờ Philstar. Bộ trưởng Nông nghiệp Philippines Francisco Tiu Laurel Jr. cho biết Tổng thống Marcos đang cân nhắc khôi phục mức thuế nhập khẩu 35% (thay vì 15% hiện nay) nhằm hạn chế nhập khẩu và kích thích tiêu thụ nội địa.
Theo ông Laurel, lượng gạo nhập khẩu của Philippines đã đạt 3,5 triệu tấn – cao hơn nhiều so với kế hoạch 2,7 triệu tấn. Dữ liệu từ Cục Công nghiệp Thực vật Philippines (BPI) cho thấy, tính đến ngày 9/10, Philippines đã nhập tổng cộng 3,3 triệu tấn gạo, trong đó Việt Nam chiếm tới 81% (hơn 2,6 triệu tấn).
Doanh nghiệp xoay trục, tìm thị trường mới: Nâng giá trị và chất lượng
Trước tình hình khó khăn, Hiệp hội Lương thực Việt Nam khuyến nghị doanh nghiệp không bán tháo hàng để tránh sụp giá, đồng thời chủ động tìm kiếm thị trường thay thế.
Ông Nguyễn Văn Đôn – Giám đốc Công ty TNHH Việt Hưng – cho biết nhiều doanh nghiệp đang chịu áp lực tài chính lớn khi hàng đã mua và ký hợp đồng nhưng chưa thể giao, trong khi chi phí kho bãi, lãi vay, logistics đều tăng. Việc hoàn thuế VAT chậm cũng khiến vòng quay vốn bị đình trệ, ảnh hưởng kế hoạch thu mua vụ mới.
Giám đốc Công ty Phước Thành IV chia sẻ, doanh nghiệp đã chuẩn bị phương án phân bổ thị trường, tránh phụ thuộc vào Philippines. “Khi không dồn hết vào một thị trường, doanh nghiệp sẽ tránh được cú sốc khi có biến động bất ngờ. Chúng tôi chuyển hướng sang châu Phi, Trung Quốc, Nhật Bản và cả thị trường nội địa,” ông nói.
Doanh nghiệp xoay trục, tìm thị trường mới.
Thực tế, xuất khẩu gạo sang châu Phi và Trung Quốc đang tăng mạnh, bù đắp phần nào sự sụt giảm từ Đông Nam Á:
- Trong tháng 9, Ghana vươn lên dẫn đầu với 102.200 tấn (tăng gần 20%).
- Bờ Biển Ngà tăng 133%, Trung Quốc tăng 405,5%, Senegal tăng 83.780%.
- Lũy kế 9 tháng, Bờ Biển Ngà đứng thứ hai với 852.542 tấn (tăng 2,5 lần), Ghana 764.649 tấn (tăng gần 80%), Trung Quốc 599.928 tấn (tăng gần 150%).
Theo ông Đỗ Hà Nam – Chủ tịch VFA, việc mở rộng thị trường mới là xu hướng tất yếu: “Khó khăn lần này là phép thử cho năng lực tự chủ của ngành gạo Việt Nam. Từ sản xuất đến quản lý chất lượng, việc xây dựng chuỗi cung ứng khép kín và thương hiệu quốc gia là yếu tố cốt lõi để giữ vững vị thế trên bản đồ gạo thế giới.”
Giới chuyên gia nhận định, bên cạnh giải pháp ngắn hạn, hướng đi dài hạn của ngành lúa gạo Việt Nam là tập trung vào phân khúc cao cấp như ST24, ST25, Jasmine và gạo hữu cơ – những dòng sản phẩm có giá trị cao, đáp ứng yêu cầu khắt khe của các thị trường khó tính như Nhật Bản, Hàn Quốc, EU, đồng thời ít chịu tác động từ các chính sách nhập khẩu đột xuất.
Thị trường trong nước hiện vẫn ổn định, nông dân có lãi, doanh nghiệp duy trì hoạt động. Tuy nhiên, bài toán bền vững nằm ở năng lực chế biến sâu, truy xuất nguồn gốc và nâng cao chất lượng. Khi đó, gạo Việt không chỉ “bán được” mà còn “được chọn”, đủ sức cạnh tranh dài hạn trong bối cảnh thị trường toàn cầu biến động mạnh.
Thanh Phong