Xuất khẩu tăng nhanh mở rộng dư địa cho hàng Việt, nhưng cũng khiến rủi ro điều tra phòng vệ thương mại tăng lên. Khi các thị trường ngày càng soi kỹ giá, xuất xứ và chuỗi cung ứng, doanh nghiệp không thể chỉ chạy theo đơn hàng mà phải quản trị rủi ro từ sớm.
Xuất khẩu tăng tốc, sức ép phòng vệ thương mại lớn dần
Quy mô xuất khẩu của Việt Nam tiếp tục mở rộng, đưa hàng Việt hiện diện sâu hơn tại nhiều thị trường lớn. Cùng với cơ hội gia tăng đơn hàng và thị phần, doanh nghiệp phải chú trọng hơn đến nguy cơ bị điều tra phòng vệ thương mại và khả năng đáp ứng yêu cầu của nước nhập khẩu.
Theo số liệu của Cục Phòng vệ thương mại, Bộ Công Thương công bố tại thời điểm giữa tháng 9/2026, hàng hóa xuất khẩu Việt Nam đã đối mặt với 327 vụ việc điều tra phòng vệ thương mại tại 27 thị trường. Số vụ việc mới được ghi nhận trong năm là 27, nhiều hơn 4 vụ so với cả năm 2025.
Sức ép này xuất hiện trong bối cảnh xuất khẩu tăng trưởng mạnh. Theo VCCI dẫn số liệu đến hết tháng 8/2026, kim ngạch xuất khẩu hàng hóa của Việt Nam đạt gần 375 tỷ USD, tăng 22,4% so với cùng kỳ, vượt kết quả của cả năm 2022 và tương đương gần 80% kim ngạch cả năm 2025.
Những con số trên đặt ra yêu cầu phải tính đến rủi ro phòng vệ thương mại ngay trong kế hoạch mở rộng thị trường. Khi đơn hàng và thị phần gia tăng, doanh nghiệp cần đồng thời chuẩn bị dữ liệu giá thành, hồ sơ xuất xứ và thông tin chuỗi cung ứng để có cơ sở giải trình nếu bị điều tra.
Ảnh minh họa (nguồn: VnEconomy)
Trong các vụ việc điều tra đối với hàng hóa xuất khẩu Việt Nam, chống bán phá giá chiếm tỷ trọng lớn nhất. Theo thống kê đến cuối tháng 5/2026, trong hơn 320 vụ việc, chống bán phá giá chiếm khoảng 53%, tự vệ 23%, chống lẩn tránh 13% và chống trợ cấp 11%.
Phạm vi hàng hóa có nguy cơ bị điều tra cũng mở rộng. Bên cạnh thép, gỗ và thủy sản, nhiều sản phẩm công nghiệp chế biến, chế tạo và hàng tiêu dùng đang được đưa vào diện theo dõi, cảnh báo. Doanh nghiệp thuộc những ngành ít có kinh nghiệm ứng phó vì thế cũng cần chú ý đến diễn biến tại thị trường nhập khẩu.
Sức ép này xuất hiện trong quá trình hàng Việt mở rộng quy mô xuất khẩu và gia tăng thị phần. Khi lượng hàng nhập khẩu tăng nhanh, cạnh tranh với nhà sản xuất tại nước nhập khẩu có thể trở nên gay gắt hơn. Tuy nhiên, tăng trưởng kim ngạch chỉ là một chỉ báo cần theo dõi; việc khởi xướng điều tra và áp dụng biện pháp còn phụ thuộc vào căn cứ, điều kiện và kết quả xem xét của từng vụ việc.
Hoa Kỳ là thị trường cần được đặc biệt chú ý. Theo Cục Phòng vệ thương mại, đây là thị trường tiến hành nhiều vụ điều tra nhất đối với hàng hóa Việt Nam. Tính đến tháng 9/2025, Hoa Kỳ đã tiến hành 77 vụ trong tổng số gần 300 vụ việc nước ngoài điều tra đối với hàng Việt.
Quy mô xuất khẩu sang thị trường này tiếp tục tăng. Theo VCCI, năm 2025, Việt Nam xuất khẩu sang Hoa Kỳ hơn 153 tỷ USD, tăng 28,1%; trong tám tháng năm 2026, kim ngạch đạt khoảng 122 tỷ USD, tăng 23,2% so với cùng kỳ.
Với quy mô giao thương như vậy, phòng vệ thương mại cần được tính đến ngay khi doanh nghiệp lựa chọn thị trường, xây dựng giá bán và tổ chức sản xuất. Chuẩn bị hồ sơ sau khi nhận thông báo điều tra có thể khiến doanh nghiệp bị động, nhất là khi dữ liệu nằm ở nhiều bộ phận hoặc chưa được lưu trữ thống nhất.
Minh bạch xuất xứ, chủ động dữ liệu
Trong các vụ điều tra chống lẩn tránh, nguồn nguyên liệu, công đoạn sản xuất, mức độ gia công và dòng chảy thương mại có thể trở thành những nội dung được xem xét kỹ. Tùy vụ việc, cơ quan điều tra còn yêu cầu thông tin về cấu trúc sở hữu và mối liên hệ giữa các doanh nghiệp trong chuỗi cung ứng.
Theo Cục Phòng vệ thương mại, các vụ điều tra chống lẩn tránh của Hoa Kỳ đối với hàng hóa Việt Nam có xu hướng gia tăng, trong đó nhiều vụ liên quan đến sản phẩm sử dụng nguyên liệu có xuất xứ Trung Quốc. Điều này đặt ra yêu cầu doanh nghiệp phải có khả năng giải trình rõ nguyên liệu được nhập từ đâu, trải qua những công đoạn nào và được sử dụng để sản xuất hàng xuất khẩu ra sao.
Nếu chỉ thực hiện một số công đoạn gia công đơn giản tại Việt Nam, doanh nghiệp cần đánh giá kỹ các yêu cầu liên quan đến xuất xứ và chống lẩn tránh tại thị trường đích. Nhãn “Made in Vietnam” không thể thay thế hồ sơ chứng minh quá trình sản xuất thực tế. Việc sử dụng nguyên liệu nhập khẩu cũng không tự động đồng nghĩa với vi phạm; vấn đề cần làm rõ là hoạt động sản xuất và giao dịch có đáp ứng quy định áp dụng hay không.
Nâng cao giá trị gia tăng trong nước, phát triển nguồn cung nguyên liệu và chuẩn hóa hồ sơ sản xuất là những hướng cần được chú trọng. Đây cũng là định hướng Bộ Công Thương đặt ra trong kế hoạch thúc đẩy xuất khẩu năm 2026, gắn với tăng hàm lượng nội địa và chủ động ứng phó các rào cản thương mại. Tuy nhiên, tỷ lệ nội địa hóa cao hơn không phải là bảo đảm để hàng hóa tránh được mọi cuộc điều tra phòng vệ thương mại.
Ngành thủy sản cho thấy tăng trưởng xuất khẩu vẫn có thể đi cùng những khó khăn tại từng thị trường. Trong năm tháng đầu năm 2026, kim ngạch xuất khẩu thủy sản đạt khoảng 4,67 tỷ USD, tăng 11% so với cùng kỳ. Bên cạnh sức ép từ thuế và phòng vệ thương mại, doanh nghiệp còn phải đáp ứng các yêu cầu riêng về truy xuất nguồn gốc, an toàn thực phẩm và phát triển bền vững.
Riêng tôm, bốn tháng đầu năm đạt kim ngạch xuất khẩu 1,46 tỷ USD, tăng 15%, nhưng xuất khẩu sang Hoa Kỳ chỉ đạt 152,3 triệu USD, giảm 21,3%. Theo VASEP, sự sụt giảm tại thị trường chiến lược này ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu của doanh nghiệp, đồng thời tác động tới người nuôi và chuỗi cung ứng.
Để nhận diện sớm nguy cơ, Cục Phòng vệ thương mại đã đề nghị cơ quan Hải quan cung cấp thông tin phục vụ rà soát 67 nhóm mặt hàng xuất khẩu sang Hoa Kỳ có tốc độ tăng trưởng kim ngạch cao. Phạm vi rà soát trải rộng từ gỗ, thép, nhựa đến máy móc, thiết bị điện, thực phẩm và hàng tiêu dùng.
Việc một mặt hàng nằm trong danh sách rà soát không đồng nghĩa hàng hóa đã bị Hoa Kỳ khởi xướng điều tra hoặc doanh nghiệp có vi phạm. Hoạt động thu thập thông tin nhằm đánh giá rủi ro cụ thể hơn, giúp cơ quan quản lý và doanh nghiệp chuẩn bị phương án phòng ngừa, ứng phó.
Công tác cảnh báo sớm cũng đòi hỏi dữ liệu đầy đủ và khả năng phối hợp giữa các bên. Quyết định 2230/QĐ-BCT, ban hành ngày 11/9/2026 và có hiệu lực từ ngày 15/9/2026, quy định nhiệm vụ của Cục Phòng vệ thương mại về xây dựng, quản lý, khai thác cơ sở dữ liệu; theo dõi, phân tích, dự báo diễn biến thương mại quốc tế và cảnh báo sớm cho doanh nghiệp.
Đối với doanh nghiệp, hiệu quả cảnh báo phụ thuộc cả vào khả năng tiếp nhận thông tin và mức độ sẵn sàng của hồ sơ. Khi một vụ điều tra bắt đầu, doanh nghiệp có thể phải cung cấp lượng dữ liệu lớn về nguyên liệu, giá thành, sản lượng, doanh thu, khách hàng và thị trường trong thời hạn quy định. Dữ liệu thiếu nhất quán hoặc khó đối chiếu sẽ gây trở ngại cho việc giải trình.
Ở chiều nhập khẩu, Việt Nam cũng sử dụng các công cụ phòng vệ thương mại để bảo vệ sản xuất trong nước. Tính đến tháng 8/2026, Việt Nam đã khởi xướng điều tra 62 vụ việc, gồm 48 vụ chống bán phá giá, một vụ chống trợ cấp, sáu vụ tự vệ và bảy vụ chống lẩn tránh biện pháp phòng vệ thương mại.
Việc sử dụng và ứng phó với các công cụ này đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực của cả cơ quan quản lý, hiệp hội và doanh nghiệp. Với doanh nghiệp xuất khẩu, nguồn lực dành cho phòng vệ thương mại cần được đưa vào kế hoạch quản trị thường xuyên. Hệ thống kế toán, hồ sơ nguyên liệu, xuất xứ và dữ liệu giá thành phải được lưu trữ đầy đủ, có thể kiểm tra và đối chiếu khi cần.
Cùng với đó, mở rộng thị trường và phân bổ hợp lý đơn hàng sẽ giúp hạn chế mức độ phụ thuộc vào một điểm đến. Khi một quốc gia khởi xướng điều tra hoặc thay đổi chính sách, doanh nghiệp có thêm thị trường và khách hàng sẽ có điều kiện điều chỉnh hoạt động, giảm nguy cơ gián đoạn trên diện rộng.
Bài toán của hàng Việt vì thế là mở rộng xuất khẩu đi cùng nâng giá trị gia tăng và năng lực giải trình. Hồ sơ nguyên liệu, xuất xứ và giá thành cần được chuẩn bị trước khi một vụ điều tra bắt đầu. Chủ động những công việc này giúp doanh nghiệp có cơ sở bảo vệ quyền lợi, hạn chế gián đoạn sản xuất và duy trì hoạt động tại các thị trường quan trọng.
Phượng Hòa