Sự kết hợp giữa xu hướng tiêu dùng nâng cấp, yếu tố mùa vụ và khung thương mại – kiểm dịch thuận lợi đang tái định hình dòng chảy thương mại tôm hùm, trong đó Việt Nam nổi lên là nguồn cung hưởng lợi lớn.
Nhu cầu tăng cao từ thị trường Trung Quốc
Tôm hùm xanh Việt Nam, đặc biệt loại 150–300 gram/con, hiện là sản phẩm được ưa chuộng tại thị trường Trung Quốc. Năm 2025, xuất khẩu tôm hùm của Việt Nam sang thị trường này tăng trưởng bùng nổ, đạt kỷ lục 858 triệu USD, tăng 208% so với năm 2024. Trung Quốc trở thành thị trường tiêu thụ tôm hùm lớn nhất của Việt Nam, chiếm gần như toàn bộ kim ngạch xuất khẩu mặt hàng này với khoảng 845 triệu USD.
Theo bà Lê Hằng, Phó Tổng thư ký Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu thủy sản Việt Nam (VASEP), Trung Quốc tăng nhập khẩu tôm hùm Việt Nam trong năm 2025 là kết quả của nhiều yếu tố cộng hưởng. Trước hết là từ sự thay đổi trong cấu trúc tiêu dùng, người dân nước này ngày càng ưu tiên các sản phẩm thủy sản chất lượng cao, bảo đảm an toàn thực phẩm và có thể truy xuất nguồn gốc rõ ràng.
Thay vì tập trung vào nhóm tôm đông lạnh giá rẻ, thị trường chuyển mạnh sang phân khúc cao cấp như tôm hùm sống, tôm tươi cỡ lớn và các sản phẩm phục vụ trực tiếp cho nhà hàng, khách sạn. Xu hướng tiêu dùng nâng cấp này tạo lợi thế rõ rệt cho tôm hùm Việt Nam, vốn được đánh giá cao về độ tươi sống và phù hợp với nhu cầu trải nghiệm ẩm thực cao cấp.
Yếu tố mùa vụ và văn hóa cũng đóng vai trò quan trọng. Nhu cầu tôm hùm thường tăng mạnh vào dịp Tết Nguyên đán và mùa lễ hội cuối năm, khi các gia đình và nhà hàng chuẩn bị tiệc lớn. Với màu đỏ tươi tượng trưng cho may mắn và thịnh vượng, tôm hùm trở thành lựa chọn phổ biến trong các bữa tiệc truyền thống.
Đáng chú ý, loại tôm hùm cỡ nhỏ từ 150–300 gram mỗi con đặc biệt được ưa chuộng tại các nhà hàng buffet hải sản đang phát triển nhanh ở các đô thị lớn của Trung Quốc, góp phần duy trì nhu cầu ổn định quanh năm chứ không chỉ tập trung vào mùa cao điểm.
Bên cạnh đó, quá trình phục hồi kinh tế sau đại dịch và các chính sách kích cầu tiêu dùng nội địa của Trung Quốc đã tạo thêm động lực cho nhóm thực phẩm cao cấp. Thu nhập cải thiện giúp người tiêu dùng sẵn sàng chi trả nhiều hơn cho các sản phẩm nhập khẩu chất lượng.
Trong năm 2025, thương mại điện tử và hệ thống bán lẻ hiện đại tiếp tục mở rộng, giúp tôm hùm nhập khẩu tiếp cận trực tiếp tới người tiêu dùng ở nhiều khu vực hơn. Nhờ thị trường tỷ dân sẵn sàng “mở hầu bao”, tổng lượng tôm hùm Trung Quốc nhập khẩu trong ba quý đầu năm 2025 đạt gần 49.900 tấn, tăng 13% so với cùng kỳ, qua đó mở ra cơ hội lớn cho các nhà cung ứng như Việt Nam.
Chính sách thương mại và kiểm dịch thuận lợi hơn
Một trong những động lực quan trọng thúc đẩy Trung Quốc tăng mạnh nhập khẩu tôm hùm Việt Nam trong năm 2025 đến từ môi trường thương mại và kiểm dịch ngày càng thuận lợi. Những năm gần đây, quan hệ thương mại nông thủy sản giữa hai nước ghi nhận nhiều bước tiến tích cực khi Trung Quốc liên tục mở rộng danh mục nhập khẩu chính ngạch đối với nông sản và thủy sản Việt Nam thông qua các nghị định thư song phương.
Nhờ các hiệp định thương mại tự do như ACFTA và RCEP, nhiều mặt hàng thủy sản chủ lực của Việt Nam, trong đó có tôm hùm, được hưởng mức thuế nhập khẩu ưu đãi, thậm chí về 0%. Lợi thế thuế quan này giúp giá tôm hùm Việt Nam cạnh tranh rõ rệt so với nguồn cung từ Mỹ và Canada – vốn đang chịu mức thuế nhập khẩu cao hơn. Đồng thời, lợi thế địa lý gần giúp thời gian vận chuyển tôm hùm sống sang Trung Quốc ngắn hơn, giảm hao hụt, tiết kiệm chi phí logistics và đảm bảo độ tươi sống, qua đó gia tăng sức hấp dẫn đối với các nhà nhập khẩu.
Ở góc độ kiểm dịch, các thay đổi trong quy định nhập khẩu của Trung Quốc cũng đã định hình lại dòng chảy thương mại tôm hùm. Việc nước này sửa đổi Luật Bảo vệ động vật hoang dã từ năm 2023 và đưa tôm hùm bông vào danh mục loài cần bảo vệ cấp 2 khiến hoạt động xuất khẩu ban đầu gặp gián đoạn do yêu cầu nghiêm ngặt về nguồn gốc nuôi và truy xuất chuỗi sản xuất.
Quy định mới chỉ cho phép nhập khẩu tôm hùm nuôi đáp ứng điều kiện khắt khe, không sử dụng con giống tự nhiên và phải có giấy phép đặc biệt, đồng thời yêu cầu các cơ sở nuôi và đóng gói của Việt Nam đăng ký, được phía Trung Quốc phê duyệt trước khi xuất khẩu. Điều này từng khiến kim ngạch xuất khẩu tôm hùm Việt Nam trong năm 2023 sụt giảm mạnh do doanh nghiệp chưa kịp thích ứng với các tiêu chuẩn mới.
Tuy nhiên, quá trình phối hợp tháo gỡ giữa cơ quan chức năng hai nước đã giúp thương mại dần ổn định trở lại. Trung Quốc tiến hành kiểm tra trực tuyến các cơ sở nuôi, xem xét cơ chế đối với tôm hùm nuôi hợp chuẩn, trong khi phía Việt Nam chủ động khuyến cáo người nuôi chuyển hướng sang tôm hùm xanh – loài được phép nhập khẩu và phù hợp với thị hiếu thị trường Trung Quốc. Sự điều chỉnh này không chỉ giúp giảm rủi ro về kiểm dịch mà còn tạo định hướng rõ ràng cho cơ cấu sản xuất trong nước.
Song song với đó, các doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam cũng nhanh chóng nâng cấp quy trình đáp ứng yêu cầu của thị trường Trung Quốc. Đến năm 2025, xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc chủ yếu diễn ra qua kênh chính ngạch với hệ thống truy xuất nguồn gốc, gắn tem nhận diện và kiểm soát chất lượng chặt chẽ hơn. Hàng chục cơ sở đóng gói thủy sản sống của Việt Nam đã được cấp mã số xuất khẩu, qua đó giảm đáng kể rào cản kỹ thuật.
Nhờ tuân thủ tốt các tiêu chuẩn kiểm dịch và an toàn thực phẩm, tôm hùm Việt Nam tiếp tục được nhập khẩu mạnh, đặc biệt là tôm hùm xanh, trong khi tôm hùm bông tạm thời tiêu thụ nội địa. Trong bối cảnh hai nước tăng cường hợp tác về nông thủy sản và đơn giản hóa quy trình kiểm dịch đối với chuỗi sản xuất đạt chuẩn, khung chính sách hiện hành đã trở thành yếu tố then chốt giúp tôm hùm Việt Nam thâm nhập sâu hơn vào thị trường Trung Quốc trong giai đoạn 2024–2025, dù các quy định mới dự kiến siết chặt hơn từ sau năm 2026.
Thay đổi trong quan hệ thương mại Việt–Trung
Năm 2025 cũng ghi nhận bước chuyển đáng chú ý trong cán cân thương mại nông thủy sản của Việt Nam khi Trung Quốc vượt Hoa Kỳ để trở thành thị trường nhập khẩu thủy sản lớn nhất. Sự thay đổi này không chỉ phản ánh quy mô và sức mua của thị trường tỷ dân, mà còn cho thấy mức độ gắn kết ngày càng sâu giữa hai nền kinh tế trong lĩnh vực nông nghiệp và thực phẩm. Đối với các mặt hàng giá trị cao như tôm hùm, vai trò ngày càng lớn của Trung Quốc đã góp phần tái định vị thị trường xuất khẩu chủ lực của Việt Nam theo hướng tập trung hơn vào khu vực lân cận.
Một điểm thay đổi quan trọng khác là quá trình chuyển dịch từ thương mại tiểu ngạch sang chính ngạch. Trước đây, phần lớn tôm hùm Việt Nam được xuất khẩu qua các cửa khẩu biên giới theo hình thức tiểu ngạch, tiềm ẩn rủi ro ùn ứ, gián đoạn và bị ép giá. Những năm gần đây, cả hai phía đều thúc đẩy chuẩn hóa hoạt động thương mại, giảm phụ thuộc vào các kênh không chính thức và tăng cường kiểm soát chất lượng. Nhiều doanh nghiệp và địa phương Trung Quốc có xu hướng nhập khẩu trực tiếp từ Việt Nam thay vì thông qua trung gian, thậm chí chủ động tìm kiếm cơ hội đầu tư vào chuỗi cung ứng nông sản tại nguồn để đảm bảo nguồn cung ổn định.
Ở chiều ngược lại, cơ quan quản lý Việt Nam siết chặt quy trình cấp chứng thư xuất khẩu, kiểm soát đồng đều chất lượng hàng hóa và nâng cao tiêu chuẩn truy xuất nguồn gốc nhằm củng cố uy tín sản phẩm. Quan hệ thương mại song phương được nâng tầm thông qua các diễn đàn hợp tác nông sản thường niên, đồng thời tận dụng lợi thế liền kề biên giới để rút ngắn thời gian vận chuyển và giảm chi phí logistics. Nhờ sự phối hợp này, xuất khẩu tôm hùm nói riêng và nông sản Việt Nam nói chung sang Trung Quốc trong năm 2025 đạt mức tăng trưởng kỷ lục, mang lại lợi ích cho cả hai bên.
Song song với đó, việc Trung Quốc tăng nhập khẩu tôm hùm từ Việt Nam cũng nằm trong chiến lược đa dạng hóa nguồn cung và giảm phụ thuộc vào các đối tác phương Tây. Sau giai đoạn căng thẳng thương mại với một số quốc gia như Mỹ và Australia, Trung Quốc có xu hướng mở rộng hợp tác với các nước ASEAN để đảm bảo an ninh thực phẩm và ổn định thị trường trong nước. Lệnh hạn chế nhập khẩu tôm hùm từ Australia kể từ cuối năm 2020 đã tạo khoảng trống đáng kể trong cơ cấu nguồn cung, mở ra cơ hội cho các quốc gia Đông Nam Á gia tăng thị phần. Trong bối cảnh đó, Việt Nam cùng với Thái Lan và Indonesia từng bước mở rộng hiện diện tại thị trường này, phù hợp với xu thế cải thiện quan hệ kinh tế song phương và cam kết hợp tác thương mại giữa lãnh đạo hai nước.
Cạnh tranh và vị thế của tôm hùm Việt Nam
Trong bối cảnh thị trường tôm hùm Trung Quốc biến động mạnh những năm gần đây, vị thế của tôm hùm Việt Nam đã thay đổi đáng kể, đặc biệt khi cấu trúc nguồn cung toàn cầu có sự dịch chuyển. Trước năm 2020, Australia là nhà cung cấp tôm hùm lớn nhất cho Trung Quốc, từng chiếm khoảng 50% thị phần nhập khẩu vào năm 2019. Tuy nhiên, kể từ khi Trung Quốc áp lệnh hạn chế nhập khẩu tôm hùm đá từ Australia, một khoảng trống lớn đã hình thành trên thị trường tiêu thụ tôm hùm cao cấp. Dù quan hệ thương mại song phương có dấu hiệu cải thiện và hai bên thảo luận lộ trình nối lại thương mại từ cuối năm 2024, trong năm 2025 nguồn cung tôm hùm Australia vẫn chưa trở lại đáng kể. Sự vắng mặt của đối thủ truyền thống này đã mở ra cơ hội rõ rệt để tôm hùm Việt Nam gia tăng thị phần tại Trung Quốc.
Song song với Việt Nam, một số quốc gia Đông Nam Á như Indonesia và Thái Lan cũng tranh thủ mở rộng xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc. Tuy nhiên, quy mô vẫn còn khá khiêm tốn so với tốc độ tăng trưởng của Việt Nam. Năm 2023, kim ngạch xuất khẩu tôm hùm của Indonesia sang Trung Quốc đạt khoảng 18,3 triệu USD, tăng 44% so với năm trước, trong khi Thái Lan đạt 14,1 triệu USD, dù tăng mạnh so với giai đoạn trước đó nhưng vẫn ở mức thấp về tuyệt đối.
Trong khi đó, Việt Nam từng chỉ chiếm khoảng 1,7% thị phần nhập khẩu tôm hùm của Trung Quốc năm 2023 do vướng quy định liên quan đến một số dòng sản phẩm. Bước sang năm 2025, nhờ nguồn cung dồi dào và nhu cầu tăng đột biến từ Trung Quốc, thị phần của tôm hùm Việt Nam đã bứt phá, ước tính tiến gần mức 40% thị phần nhập khẩu, dựa trên giá trị xuất khẩu 556 triệu USD trong ba quý đầu năm so với tổng kim ngạch nhập khẩu tôm hùm của Trung Quốc các năm trước.
Ở chiều cạnh khác, cạnh tranh từ các nhà cung cấp Bắc Mỹ như Mỹ và Canada có xu hướng suy giảm do yếu tố thuế quan và căng thẳng thương mại. Trung Quốc áp mức thuế cao đối với tôm hùm từ Bắc Mỹ trong bối cảnh xung đột thương mại kéo dài, khiến chi phí nhập khẩu tăng đáng kể. Năm 2025, lượng tôm hùm nhập khẩu từ Canada giảm mạnh, trong khi nhập khẩu từ Mỹ cũng sụt giảm do chịu thuế và chi phí logistics cao.
Đặc điểm sản phẩm tôm hùm Bắc Mỹ (chủ yếu là tôm hùm có càng) cũng khác với dòng tôm hùm nhiệt đới mà thị trường Trung Quốc đang gia tăng nhu cầu, tạo thêm lợi thế cạnh tranh cho Việt Nam. Bên cạnh đó, yếu tố khoảng cách địa lý giúp tôm hùm Việt Nam có lợi thế về thời gian vận chuyển, chi phí logistics thấp hơn và khả năng cung ứng tôm sống nhanh hơn so với nguồn hàng vận chuyển đường hàng không từ châu Mỹ.
Ngoài ra, New Zealand và Mexico vẫn là những nhà cung cấp tôm hùm quan trọng cho Trung Quốc, đặc biệt ở phân khúc tôm hùm đá nam bán cầu với giá trị cao. Năm 2023, New Zealand chiếm khoảng 40% kim ngạch nhập khẩu tôm hùm của Trung Quốc, trong khi Mexico chiếm khoảng 20%.
Tuy nhiên, các nguồn cung này chủ yếu phục vụ phân khúc cao cấp và có giá thành cao, trong khi tôm hùm Việt Nam cạnh tranh tốt hơn ở phân khúc tôm hùm nhiệt đới cỡ nhỏ và trung bình nhờ mức giá hợp lý, nguồn cung ổn định và khả năng đáp ứng nhanh nhu cầu thị trường. Một số quốc gia khác như Philippines và Malaysia cũng tham gia xuất khẩu tôm hùm sang Trung Quốc nhưng quy mô còn hạn chế, chưa tạo áp lực cạnh tranh đáng kể đối với Việt Nam.
Theo đánh giá của chuyên gia VASEP, về triển vọng dài hạn, vị thế của tôm hùm Việt Nam vẫn đối mặt với những thách thức tiềm ẩn khi Australia có thể chính thức quay lại thị trường Trung Quốc và Trung Quốc đẩy mạnh thử nghiệm nuôi tôm hùm trong nước nhằm chủ động nguồn cung.
Tuy nhiên, trong năm 2025, các yếu tố như lợi thế thuế quan, khoảng cách địa lý, năng lực cung ứng lớn và khả năng thích ứng nhanh với yêu cầu chính ngạch đã giúp Việt Nam nổi lên là nguồn cung tăng trưởng nhanh nhất tại thị trường Trung Quốc.
Tôm hùm Việt Nam ngày càng được định vị là sản phẩm cao cấp, phù hợp với nhóm khách hàng có thu nhập cao tại Trung Quốc, qua đó mở ra “cửa sổ cơ hội” quan trọng để ngành tôm hùm Việt Nam củng cố thương hiệu, mở rộng thị phần và nâng cao giá trị xuất khẩu trong chuỗi cung ứng thủy sản khu vực.
Trung Anh