Ngành sầu riêng, “ngôi sao mới” của nông sản Việt Nam hiện đang phải đối mặt với cú sốc lớn: 17 lãnh đạo doanh nghiệp bị khởi tố vì hàng loạt sai phạm liên quan đến hoạt động xuất khẩu sang Trung Quốc. Vụ việc không chỉ gióng lên hồi chuông cảnh báo về sự minh bạch trong chuỗi giá trị nông sản, mà còn đặt ra câu hỏi: Vì đâu nên nỗi?
Cơn sốt sầu riêng và lỗ hổng quản lý
Ngày 5/11/2025, Cục Cảnh sát điều tra tội phạm về tham nhũng, kinh tế, buôn lậu (C03 – Bộ Công an) đã khởi tố 17 bị can liên quan đến sai phạm trong hoạt động xuất khẩu sầu riêng.
Trong đó, nhiều người giữ vị trí lãnh đạo doanh nghiệp, trung tâm kiểm nghiệm và đơn vị đóng gói lớn: Trần Đăng Ninh, Giám đốc Trung tâm Kiểm nghiệm – Kiểm chứng và Dịch vụ chất lượng (Retaq), bị khởi tố về tội “Nhận hối lộ”. Hoàng Bá Nghị, Chủ tịch HĐTV Công ty TNHH Công nghệ NhoNho, và Lê Thị Bích Thủy, Giám đốc Công ty TNHH MTV Trái cây Thủy, bị cáo buộc “Đưa hối lộ” và “Vi phạm quy định kế toán gây hậu quả nghiêm trọng”.
Ngoài ra còn có các cá nhân bị khởi tố về hành vi “Môi giới hối lộ”, “Lợi dụng ảnh hưởng đối với người có chức vụ, quyền hạn để trục lợi”.
Một số đối tượng trong đường dây mua bán mã vùng trồng và giấy kiểm nghiệm để xuất khẩu sầu riêng sang Trung Quốc.
Theo điều tra, các bị can đã cấu kết để hợp thức hóa hồ sơ kiểm nghiệm, hợp đồng xuất khẩu và mã số vùng trồng, nhằm đưa hàng không đạt tiêu chuẩn ra thị trường Trung Quốc. Một số doanh nghiệp đã mua bán mã số vùng trồng với giá hàng trăm triệu đồng, bất chấp quy định và cảnh báo của Bộ Nông nghiệp & Phát triển nông thôn.
Ths. Nguyễn Phạm Hữu Hậu, Chuyên gia tài chính – kinh tế cho biết: “ Trong vài năm gần đây, xuất khẩu sầu riêng tăng trưởng chưa từng có. Năm 2024, kim ngạch đạt gần 2,77 tỷ USD, riêng thị trường Trung Quốc chiếm hơn 93%. Cánh cửa mở ra rộng hơn bao giờ hết, kéo theo hàng trăm doanh nghiệp, hợp tác xã và vùng trồng đổ xô vào cuộc chơi tỷ đô này. Thế nhưng, khi cơ hội đến quá nhanh, không ít người đã chọn “đi tắt” để kịp chuyến tàu lợi nhuận. Sự lỏng lẻo trong quản lý mã vùng trồng, kiểm nghiệm chất lượng và truy xuất nguồn gốc đã trở thành mảnh đất màu mỡ cho các hành vi gian lận”.
Khi kim ngạch xuất khẩu sầu riêng vượt mốc tỷ đô, cơn sốt lợi nhuận khiến nhiều doanh nghiệp sẵn sàng bỏ qua quy chuẩn. Một mã vùng trồng đạt chuẩn có thể giúp xuất khẩu hàng nghìn tấn sầu riêng – nên việc “mua bán mã” trở thành con đường tắt sinh lời nhanh chóng.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Đăng Nghĩa, Chuyên gia nông nghiệp cho biết, vụ 17 lãnh đạo doanh nghiệp sầu riêng bị khởi tố là hệ quả tăng trưởng nóng trong lĩnh vực xuất khẩu sầu riêng trong mấy năm vừa qua.
“Cơ chế cấp và quản lý mã số vùng trồng, mã số cơ sở đóng gói đang tồn tại nhiều lỗ hổng dẫn tới sai phạm. Cụ thể, thứ nhất, do thiếu kiến thức chuyên môn, vô trách nhiệm, không giám sát chặt chẽ và thực hiện kiểm tra chéo. Thứ hai, hám lợi nhuận trước mắt để này sinh hiện tượng đưa và nhận hối lộ. Thứ ba, chưa xây dựng liên kết chuỗi giá trị gia tăng từ sản xuất đến tiêu thụ” Tiến sĩ Nguyễn Đăng Nghĩa, chia sẻ.
Khi kim ngạch xuất khẩu sầu riêng vượt mốc tỷ đô, cơn sốt lợi nhuận khiến nhiều doanh nghiệp sẵn sàng bỏ qua quy chuẩn.
Theo Tiến sĩ Nguyễn Đăng Nghĩa, Vụ án 17 lãnh đạo doanh nghiệp bị khởi tố là lời cảnh tỉnh đắt giá. Khi chuỗi sản xuất – chế biến – xuất khẩu không vận hành trên nền tảng minh bạch, rủi ro không chỉ đến với cá nhân vi phạm, mà còn đổ lên vai hàng nghìn nông dân và doanh nghiệp chân chính. Chúng ta mất nhiều năm mới xây được niềm tin với thị trường Trung Quốc. Nếu để xảy ra sai phạm có hệ thống, niềm tin ấy sẽ mất đi chỉ trong một mùa vụ. Chỉ một vài lô hàng sai phạm cũng có thể khiến Trung Quốc siết lại quy định nhập khẩu, thậm chí tạm ngưng mã vùng trồng, gây thiệt hại cho cả ngành.
“Doanh nghiệp sẽ ngần ngại khi thật giả khó phân biệt và họ phải thận trọng và cần phải hỏi cơ quan ban ngành để có đựợc chứng chỉ hoặc mã số vùng trồng sầu riêng. Không chỉ doanh nghiệp, mà nhà vườn cũng phải tuân theo hướng dẫn của Khuyến nông và cơ quan quản lý và chú ý đến liên kết Chuỗi từ sản xuất đến tiêu thụ nông sản (Sầu Riêng) của mình”, Tiến sĩ Nguyễn Đăng Nghĩa chia sẻ.
Lập lại trật tự, bảo vệ “vàng xanh” nông sản
Sau vụ việc, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn yêu cầu rà soát toàn bộ mã vùng trồng và cơ sở đóng gói đang hoạt động. Đồng thời, cơ quan chức năng cũng đề xuất xây dựng cơ sở dữ liệu quốc gia về truy xuất nguồn gốc, liên thông giữa các bộ ngành để ngăn gian lận.
Nhiều chuyên gia cho rằng, bên cạnh xử lý nghiêm, cần cải tổ quy trình giám sát và đào tạo lại doanh nghiệp. Sầu riêng không chỉ là “quả vàng” của Việt Nam, mà còn là thước đo năng lực quản trị ngành hàng nông sản trong thời kỳ hội nhập sâu.
Chia sẻ với báo chí, ông Lê Anh Trung Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk cho biết, Hiệp hội xác định rõ ba nhóm giải pháp trọng tâm nhằm đảm bảo tính khả thi và hiệu quả trong thực tiễn sản xuất, xuất khẩu sầu riêng. Cụ thể, thứ nhất là thiết lập chuỗi kiểm soát đồng bộ từ vùng trồng - đóng gói - xuất khẩu. Hiệp hội đang làm việc với các đơn vị khoa học, Chi cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật, các doanh nghiệp, hợp tác xã để xây dựng chuỗi 10 - 15 vùng trồng kiểu mẫu, mỗi chuỗi sẽ có quy trình chuẩn, nhật ký điện tử, tiêu chuẩn hóa canh tác và kiểm soát dư lượng đầu vào.
Thứ hai là xây dựng các phòng xét nghiệm - tạo "chốt chặn" an toàn: Trước khi trái sầu riêng được đóng gói, phòng xét nghiệm độc lập sẽ lấy mẫu ngẫu nhiên tại vườn hoặc kho để kiểm tra các chỉ tiêu dư lượng, vàng O, cadimi…. Đây là lớp "bảo hiểm" cuối cùng để ngăn chặn rủi ro, bảo đảm lô hàng sạch tuyệt đối trước khi xuất khẩu.
Theo Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng Đắk Lắk, cuối cùng là ứng dụng công nghệ truy xuất nguồn gốc. Mỗi trái sầu riêng sẽ gắn mã QR, giúp người mua biết được vườn trồng, cơ sở đóng gói, thời gian thu hoạch, kết quả kiểm nghiệm. Đây là cách duy nhất để nâng cao tính minh bạch và củng cố niềm tin của thị trường quốc tế.
“Để bảo đảm tính khả thi của các giải pháp, Hiệp hội đang tập huấn cho nông dân, hỗ trợ phần mềm, chuẩn hóa hồ sơ và huy động sự vào cuộc từ doanh nghiệp, chính quyền địa phương” ông Lê Anh Trung, chia sẻ.
Thiên An