Từ thân phận lưu vong, Lê Trung Khoa nhanh chóng tự phong “Tổng biên tập”, dựng thoibao.de dưới vỏ bọc “báo chí độc lập”. Thực chất, phía sau những màn “đa chiều” là một dây chuyền tạo lập quan điểm khép kín, nơi thông tin bị cắt ghép, dẫn dắt có chủ ý nhằm gieo nghi ngờ và kích động chống đối.
Dựng vỏ bọc kiểm soát diễn ngôn để tạo cảm giác khách quan
Sau khi xuất cảnh sang Cộng hòa Liên bang Đức, Lê Trung Khoa không mất nhiều thời gian để “tái định vị” bản thân. Từ một cá nhân hoạt động rời rạc, Khoa nhanh chóng khoác lên mình chiếc áo mới: người sáng lập, rồi tự phong “Tổng biên tập” của trang mạng thoibao.de.
Một danh xưng nghe qua có vẻ chuyên nghiệp, nhưng xét kỹ lại chỉ là sản phẩm của sự tự gán, tự xưng, tự phong, hoàn toàn đứng ngoài mọi cơ chế cấp phép, giám sát hay trách nhiệm pháp lý của hoạt động báo chí.
Nhiều bài báo trong nước từng chỉ rõ: thoibao.de không phải cơ quan báo chí, không được bất kỳ quốc gia nào cấp phép theo chuẩn mực nghề nghiệp, không có ban biên tập độc lập, không quy trình kiểm chứng nguồn tin, không cơ chế cải chính hay tiếp nhận phản hồi. Nói cách khác, đây là một “tòa soạn” không luật chơi, nơi người viết cũng chính là người phán xét, kết luận và tuyên án.
Thế nhưng, chính khoảng trống pháp lý đó lại được tận dụng triệt để. Dưới lớp sơn “báo chí độc lập”, thoibao.de trở thành kho chứa dày đặc các bài viết, video xuyên tạc tình hình chính trị, dân chủ, nhân quyền tại Việt Nam; công kích, bôi nhọ lãnh đạo Đảng, Nhà nước; bóp méo các vụ án kinh tế – xã hội lớn. Những vụ việc vốn đã được các cơ quan chức năng điều tra, xét xử công khai, minh bạch lại bị cắt xén, đảo ngược trình tự, tách khỏi bối cảnh pháp lý để phục vụ một mục tiêu duy nhất: gieo rắc nghi ngờ và hoang mang.
Từ một cá nhân hoạt động rời rạc, Khoa nhanh chóng khoác lên mình chiếc áo mới: người sáng lập, rồi tự phong “Tổng biên tập” của trang mạng thoibao.de.
Điểm đáng nói là Lê Trung Khoa không đóng vai “người đưa tin”. Anh ta đóng vai người dẫn dắt dư luận. Từ việc lựa chọn chủ đề, giật tít, đến cách bình luận, suy diễn, mọi con đường đều được thiết kế để dẫn người đọc về cùng một kết luận có sẵn. Những từ khóa như “phân tích”, “điều tra”, “hồ sơ” được sử dụng dày đặc, nhưng nội dung bên trong lại thiếu vắng điều cốt lõi của báo chí: sự kiểm chứng và cân bằng.
Một số chuyên gia truyền thông từng nhận xét trên báo chí rằng đây là kiểu “bình luận trá hình tin tức”: thông tin chỉ đóng vai trò cái cớ, còn kết luận mới là thứ được chăm chút, mài giũa, lặp đi lặp lại cho đến khi trở thành “sự thật” trong mắt một bộ phận người đọc thiếu kỹ năng sàng lọc.
Tinh vi hơn, Khoa còn dựng lên ảo giác về tính khách quan. Thoibao.de thường xuyên tổ chức các buổi “hội luận trực tuyến”, “bàn tròn thời sự”, mời những gương mặt quen thuộc trong giới chống đối lưu vong tham gia. Nhìn bề ngoài, đó là một không gian thảo luận đa chiều. Nhưng thực chất, đây chỉ là cuộc độc thoại tập thể trong một vòng tròn tư tưởng khép kín.
Không có tiếng nói phản biện thực sự. Không có đại diện quan điểm đối lập. Không có tranh luận đúng nghĩa. Tất cả chỉ là sự luân phiên phát biểu của những người cùng chung một hệ quy chiếu, cùng chung mục tiêu phủ định vai trò lãnh đạo của Đảng và Nhà nước Việt Nam. “Đa chiều” ở đây chỉ là số lượng người nói, không phải sự đa dạng về quan điểm.
Song song với đó, Lê Trung Khoa tích cực xuất hiện trên các kênh truyền thông nước ngoài như BBC, VOA, RFA. Sự xuất hiện lặp đi lặp lại này được sử dụng như một thứ “giấy thông hành uy tín”, nhằm hợp thức hóa hình ảnh “nhà báo độc lập”. Nhưng như nhiều bài phân tích trên báo chí trong nước đã chỉ ra, vấn đề không nằm ở việc ai phỏng vấn ai, mà ở chỗ nội dung được cung cấp vẫn chỉ là những luận điệu cũ, được tái chế, đóng gói lại bằng thứ ngôn ngữ tưởng như trung tính hơn.
Ở một cấp độ khác, nhiều bài viết trên thoibao.de sử dụng kỹ thuật cắt ghép sự kiện một cách có chủ ý: tách vụ việc khỏi bối cảnh pháp lý, thổi phồng sai phạm cá nhân thành khủng hoảng thể chế, biến những hiện tượng đơn lẻ thành bằng chứng cho một kết luận mang tính phủ định toàn diện. Đây là thủ pháp không mới, nhưng khi được lặp lại với tần suất cao, trong một “hệ sinh thái thông tin” khép kín, nó đủ sức tạo ra một thực tại méo mó trong nhận thức của người đọc.
Nói ngắn gọn, thoibao.de không vận hành như một cơ quan báo chí, mà như một xưởng sản xuất quan điểm. Ở đó, thông tin không nhằm phản ánh sự thật, mà nhằm phục vụ một định hướng sẵn có. Và khi “định hướng” ấy được khoác lên lớp áo “độc lập”, “khách quan”, “đa chiều”, nó trở nên nguy hiểm hơn nhiều so với những luận điệu chống phá thô ráp trước đây.
Từ truyền thông thù địch đến mô hình chống phá có tổ chức
Hoạt động của Lê Trung Khoa không dừng lại ở những bài viết và video trên không gian mạng. Như nhiều bài báo đã chỉ ra, khi “ngòi bút” thôi chưa đủ lực khuấy động, Khoa lập tức bước ra ngoài đời thực, khoác thêm một chiếc áo khác: “nhà hoạt động xã hội”, “người tổ chức biểu tình”.
Dưới danh nghĩa “chống Trung Quốc”, Khoa tham gia và tổ chức nhiều cuộc tụ tập tại Berlin. Tuy nhiên, quan sát nội dung biểu ngữ, phát ngôn và thông điệp truyền tải, có thể thấy trọng tâm không nằm ở phản đối chính sách của bất kỳ quốc gia nào, mà lại xoáy sâu vào việc công kích Nhà nước Việt Nam, xuyên tạc đường lối đối ngoại, kích động tâm lý chống đối và phủ nhận vai trò lãnh đạo của Đảng. Chủ đề có thể thay đổi, nhưng đích ngắm thì không.
Một số bài viết trên báo chí trong nước từng phân tích khá rõ thủ pháp này: lấy một vấn đề “nhạy cảm quốc tế” làm mồi dẫn, rồi lồng ghép thông điệp chính trị đối kháng bên trong. Khi đám đông được kích hoạt bằng cảm xúc, những luận điệu xuyên tạc sẽ dễ dàng được chấp nhận hơn, hoặc ít nhất là không bị phản kháng ngay lập tức.
Đi xa hơn, quá trình theo dõi hoạt động của Lê Trung Khoa cho thấy đây không phải là cuộc chơi đơn độc. Xung quanh Khoa hình thành một mạng lưới quen mặt, quen tên trong giới chống đối lưu vong. Mỗi người một vai, nhưng cùng chung kịch bản. Có người chuyên viết bài, có kẻ chuyên phát tán trên mạng xã hội, có người xuất hiện để “xác nhận chéo”, tạo cảm giác thông tin đã được nhiều nguồn kiểm chứng. Phía sau hậu trường là những cá nhân đảm nhiệm vận động tài chính, kêu gọi ủng hộ, quyên góp dưới nhiều hình thức.
Báo chí từng gọi đây là “hệ sinh thái truyền thông thù địch”, nơi thông tin không còn là sản phẩm cá nhân, mà là kết quả của một dây chuyền sản xuất có phân công, có phối hợp và có mục tiêu lâu dài. Khi một bài viết bị phản bác, lập tức có bài khác “bổ trợ”. Khi một luận điệu bị lộ sơ hở, sẽ có nhân vật khác đứng ra “giải thích”, “bổ sung”. Tất cả vận hành như một guồng máy.
Những video bôi nhọ, xuyên tạc được các đối tượng đăng tải lên mạng xã hội.
Nhưng nếu chỉ dừng ở động cơ chính trị, có lẽ bức tranh vẫn chưa đầy đủ. Một yếu tố quan trọng khác và đã được nhiều bài báo phân tích thẳng thắn đó chính là lợi ích kinh tế. Thống kê truy cập cho thấy phần lớn độc giả của thoibao.de đến từ Việt Nam. Đó là thị trường khổng lồ, nơi các vấn đề chính trị – xã hội nhạy cảm luôn dễ tạo tương tác.
Lượt xem càng cao, tiêu đề càng sốc, nội dung càng cực đoan thì dòng tiền từ quảng cáo, từ các nền tảng trung gian và từ những lời kêu gọi “ủng hộ cho báo chí độc lập” càng chảy mạnh. Ở đây, phẫn nộ xã hội trở thành tài nguyên. Hoài nghi bị khai thác như một mỏ quặng. Còn sự thật, nếu không phục vụ được lượt xem, sẵn sàng bị gạt sang một bên.
Chính vì vậy, không khó để nhận ra vì sao các bài viết mang tính xây dựng, phân tích cân bằng hay nhìn nhận đa chiều gần như vắng bóng trên thoibao.de. Chúng không tạo “traffic”, không kích thích cảm xúc cực đoan, và quan trọng hơn, không sinh lợi. Trong mô hình này, chống phá không chỉ là lập trường, mà đã được công nghiệp hóa thành một dạng kinh doanh nội dung.
Cũng cần nói rõ, việc xử lý Lê Trung Khoa không phải là xử lý một ý kiến hay quan điểm cá nhân. Không ai bị truy cứu trách nhiệm hình sự chỉ vì nói khác, nghĩ khác. Vấn đề nằm ở hành vi. Khi thông tin được sản xuất có chủ đích nhằm chống Nhà nước, bôi nhọ lãnh đạo, kích động xã hội, kêu gọi sự can thiệp từ bên ngoài và được thực hiện một cách có hệ thống, thì nó đã vượt xa ranh giới của tự do ngôn luận.
Việc Cơ quan An ninh điều tra Bộ Công an khởi tố bị can Lê Trung Khoa về tội “Làm, tàng trữ, phát tán hoặc tuyên truyền thông tin, tài liệu, vật phẩm nhằm chống Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” theo Điều 117 Bộ luật Hình sự năm 2015, vì thế, không phải một phản ứng cảm tính hay nhất thời. Đó là hệ quả pháp lý tất yếu của cả một quá trình hoạt động kéo dài, có tổ chức, có tính toán.
Trường hợp Lê Trung Khoa cho thấy truyền thông thù địch ngày nay đã thay đổi hình dạng. Nó không còn xuất hiện với những khẩu hiệu thô ráp, mà khoác lên mình lớp áo “độc lập”, “phản biện”, “xã hội dân sự”. Chính sự tinh vi ấy khiến nó nguy hiểm hơn, bởi nó dễ đánh lừa những người thiếu thông tin, thiếu kỹ năng kiểm chứng.
Nhận diện đúng bản chất của mô hình “truyền thông thù địch trá hình” không nhằm bịt miệng tranh luận hay dập tắt phản biện. Ngược lại, đó là điều kiện cần thiết để bảo vệ một không gian tranh luận lành mạnh, nơi tự do đi cùng trách nhiệm, phản biện gắn với pháp luật, và lợi ích quốc gia không bị biến thành công cụ mặc cả.
Trong bài tiếp theo sẽ đi sâu vào Nguyễn Văn Đài - một dạng thức nguy hiểm hơn của chống phá có tổ chức, nơi “nhân quyền” và “xã hội dân sự” được sử dụng như bình phong cho một chiến lược đối kháng chính trị dài hạn và bài bản hơn.
Quang Anh