Mô hình “mua trước trả sau” (BNPL) đang bùng nổ, trở thành công cụ kích cầu mạnh mẽ cho bán lẻ. Nhưng phía sau sự tiện lợi và lời mời gọi “0% lãi suất” là những rủi ro tài chính ngày càng rõ, đặc biệt với người thu nhập thấp và lao động trẻ.
Đòn bẩy hay rủi ro?
Chỉ cần vài thao tác trên điện thoại, người tiêu dùng có thể sở hữu một chiếc điện thoại mới, bộ đồ gia dụng hay thậm chí một chuyến du lịch mà không cần thanh toán đủ tiền ngay lập tức. Quy trình mua sắm ngày càng được rút gọn đến mức gần như không còn độ trễ giữa mong muốn và hành động.
Các cụm từ “trả góp 0%”, “duyệt trong 3 phút”, “không cần chứng minh thu nhập” xuất hiện dày đặc từ cửa hàng truyền thống đến sàn thương mại điện tử, từ trung tâm điện máy đến ứng dụng đặt vé máy bay. Việc chi tiêu không còn bị chặn lại bởi giới hạn tiền mặt trong tài khoản. Mô hình BNPL tức mua trước trả sau, đang len sâu vào hệ sinh thái bán lẻ Việt Nam với tốc độ đáng kinh ngạc và dần thay đổi thói quen tiêu dùng của một bộ phận lớn người dân.
Theo các báo cáo thị trường mới nhất, quy mô thị trường BNPL tại Việt Nam năm 2025 ước đạt khoảng 2,61 tỷ USD, với tốc độ tăng trưởng bình quân giai đoạn 2021 đến 2024 lên tới hơn 58% mỗi năm.
Đáng chú ý, tỷ lệ người tiêu dùng Việt Nam từng sử dụng dịch vụ mua trước trả sau được dự báo tăng mạnh từ khoảng 17% năm 2022 lên gần 49% trong năm 2025, đặc biệt phổ biến ở nhóm tuổi từ 25 đến 34. Điều đó cho thấy BNPL không còn là một tiện ích phụ trợ dành cho số ít người am hiểu tài chính, mà đã trở thành một phần quan trọng trong cấu trúc tiêu dùng hiện đại, nhất là ở nhóm dân số trẻ, quen với thanh toán số và sẵn sàng chấp nhận chi tiêu trước, trả dần sau.
Trong bối cảnh sức mua suy giảm và cạnh tranh bán lẻ ngày càng gay gắt, tín dụng tiêu dùng trở thành một công cụ kích cầu hiệu quả. Khi rào cản thanh toán được hạ thấp, quyết định mua hàng diễn ra nhanh hơn, tâm lý do dự được rút ngắn, tỷ lệ chốt đơn tăng lên.
Không ít nhà bán lẻ thừa nhận doanh số cải thiện rõ rệt khi tích hợp trả góp hoặc chia nhỏ thanh toán vào quy trình bán hàng. Ở góc độ thị trường, BNPL góp phần duy trì đà tăng trưởng bán lẻ, tạo thêm dư địa cho tiêu dùng trong ngắn hạn và giúp doanh nghiệp xoay vòng vốn nhanh hơn.
Mô hình “mua trước trả sau” (BNPL) đang bùng nổ, trở thành công cụ kích cầu mạnh mẽ cho bán lẻ.
Về lý thuyết, đây là một công cụ tài chính hợp lý. Người tiêu dùng có thể phân bổ chi tiêu theo từng kỳ, tiếp cận sản phẩm sớm hơn thay vì phải tích lũy dài hạn. Với những người có thu nhập ổn định và khả năng quản lý tài chính tốt, việc chia nhỏ khoản thanh toán có thể là lựa chọn thông minh. Tuy nhiên, đằng sau sự tiện lợi ấy là một thực tế ít được nhắc tới. Rủi ro tài chính đang được chuyển dần về phía người mua.
Chị Nguyễn Thị Thanh Hương, 27 tuổi, nhân viên văn phòng tại phường Cầu Giấy, Hà Nội, cho biết ban đầu chị chọn mua trước trả sau vì nghĩ mỗi tháng chỉ trả vài trăm nghìn đồng là khoản chi nhỏ. “Lúc bấm đồng ý thì rất nhanh và không thấy áp lực gì. Nhưng khi cùng lúc phải trả ba bốn khoản thì mới thấy nặng. Chỉ cần chậm một kỳ là bắt đầu phát sinh phí và bị nhắc nợ liên tục,” chị Hương nói. Khoản chi tiêu vốn được xem là linh hoạt bỗng trở thành gánh nặng khi thu nhập bị ảnh hưởng.
Trong khi đó anh Trần Minh Hoàng, 24 tuổi, lao động tự do ở Hoàng Mai, Hà Nội, đăng ký mua trước trả sau một chiếc xe máy điện để phục vụ công việc giao hàng. Thu nhập theo ngày khiến anh tin rằng có thể xoay xở. Tuy nhiên, khi gặp tai nạn và phải nghỉ làm gần một tháng, khoản trả góp lập tức trở thành áp lực. “Tôi không nghĩ rủi ro đến nhanh như vậy. Chỉ cần ngưng thu nhập vài tuần là mọi thứ đảo lộn,” anh Hoàng chia sẻ.
Những câu chuyện này cho thấy tốc độ tăng trưởng quá nhanh của BNPL đồng nghĩa với việc ngày càng nhiều người tiếp cận tín dụng trong khi kỹ năng quản lý ngân sách cá nhân, thói quen dự phòng rủi ro và hiểu biết về hợp đồng tài chính chưa theo kịp.
Khái niệm lãi suất 0% cũng không phải lúc nào đồng nghĩa với không chi phí. Nhiều chương trình vẫn kèm theo phí dịch vụ, phí xử lý hồ sơ, phí phạt trả chậm hoặc mức lãi suất được kích hoạt sau thời gian ưu đãi. Khi người mua không đọc kỹ điều khoản hoặc đánh giá thấp khả năng phát sinh biến cố trong tương lai, những khoản trả góp nhỏ hàng tháng có thể cộng dồn thành gánh nặng đáng kể. Chỉ cần một cú sốc thu nhập, từ mất việc đến giảm giờ làm, toàn bộ kế hoạch chi tiêu có thể đảo lộn.
Tín dụng tiêu dùng vì thế giống như một con dao hai lưỡi. Nó giúp thị trường bán lẻ tăng trưởng nhanh hơn, mở rộng khả năng tiếp cận hàng hóa và thúc đẩy tiêu dùng ngắn hạn. Nhưng đồng thời, nó cũng khiến chi tiêu dễ vượt khỏi giới hạn thu nhập thực tế và làm mờ đi cảm giác về giá trị thực của đồng tiền. Khi thị trường BNPL được dự báo còn tiếp tục mở rộng lên hàng tỷ USD trong những năm tới, câu hỏi đặt ra không chỉ là tốc độ tăng trưởng bao nhiêu, mà là mức độ bền vững và an toàn của tăng trưởng đó.
Ai chịu trách nhiệm khi người vay vỡ nợ?
Nhóm dễ tổn thương nhất trong làn sóng “mua trước trả sau” chính là người thu nhập thấp, lao động tự do và người trẻ mới đi làm. Với họ, khoản thanh toán hàng tháng ban đầu có vẻ nhỏ và dễ xoay xở. Mỗi kỳ trả góp chỉ chiếm một phần thu nhập nên cảm giác rủi ro gần như không hiện hữu ở thời điểm ký xác nhận.
Tuy nhiên, thu nhập của những nhóm này thường thiếu ổn định và ít có khoản dự phòng tài chính. Chỉ cần một biến cố như mất việc, ốm đau, giảm giờ làm hoặc chi phí gia đình phát sinh, áp lực trả nợ lập tức trở thành gánh nặng. Những khoản chi tưởng như không đáng kể có thể nhanh chóng chồng chất, biến tiêu dùng linh hoạt thành vòng xoáy tài chính khó thoát.
Khi không đủ khả năng thanh toán đúng hạn, người vay phải đối mặt với phí phạt, lãi chồng lãi, bị nhắc nợ liên tục và có nguy cơ bị ghi nhận nợ xấu. Từ một quyết định mua sắm mang tính tiện lợi, hệ quả có thể kéo dài nhiều năm. Không chỉ mất thêm tiền vì các khoản phạt, người vay còn bị ảnh hưởng đến khả năng tiếp cận tín dụng chính thức trong tương lai, từ vay mua nhà đến vay kinh doanh.
Theo chuyên gia tài chính - ngân hàng Nguyễn Trí Hiếu, các sản phẩm trả góp và BNPL chỉ thực sự an toàn khi toàn bộ chi phí được công bố minh bạch và khả năng trả nợ của khách hàng được đánh giá nghiêm túc. Nếu quy trình duyệt vay quá dễ dãi, đặt mục tiêu mở rộng dư nợ lên trên yếu tố an toàn, thì rủi ro sẽ bị đẩy về phía người tiêu dùng thay vì được kiểm soát ngay từ đầu.
Ở chiều ngược lại, chuỗi lợi ích trong hệ sinh thái bán lẻ lại vận hành khá trơn tru. Doanh nghiệp bán lẻ hưởng lợi từ doanh số tăng, công ty tài chính mở rộng dư nợ, nền tảng trung gian thu phí giao dịch và dữ liệu khách hàng. Khi mọi mắt xích đều hưởng lợi từ tăng trưởng, rủi ro vỡ khả năng chi trả gần như tập trung vào người vay.
Nhưng phía sau sự tiện lợi và lời mời gọi “0% lãi suất” là những rủi ro tài chính ngày càng rõ, đặc biệt với người thu nhập thấp và lao động trẻ.
Chuyên gia kinh tế Cấn Văn Lực, Thành viên Hội đồng Tư vấn chính sách tài chính tiền tệ quốc gia, từng cảnh báo rằng tín dụng tiêu dùng nếu tăng trưởng quá nhanh và thiếu kiểm soát rủi ro có thể tạo áp lực nợ xấu trong tương lai, không chỉ ở cấp độ cá nhân mà còn ảnh hưởng tới ổn định tài chính rộng hơn. Khi số lượng khoản vay nhỏ lẻ tăng nhanh, rủi ro tích tụ có thể không bộc lộ ngay lập tức nhưng sẽ trở thành vấn đề khi kinh tế gặp biến động.
Câu hỏi đặt ra lúc này mà nhiều người quan tâm chính là: Liệu các đơn vị cung cấp tín dụng đã thực sự minh bạch điều khoản và đánh giá đúng năng lực tài chính của khách hàng, hay chỉ dựa vào thuật toán và tốc độ xử lý hồ sơ?
Liệu doanh nghiệp bán lẻ có nên đặt ra giới hạn đạo đức trong việc thúc đẩy tiêu dùng bằng đòn bẩy tín dụng, thay vì xem đó đơn thuần là công cụ gia tăng doanh số?
Theo ông Ngô Trí Long, tiêu dùng dựa quá nhiều vào tín dụng có thể khiến người dân ứng trước thu nhập tương lai trong khi nền kinh tế vẫn tiềm ẩn nhiều biến động. Khi thu nhập không tăng kịp tốc độ chi tiêu, áp lực tài chính sẽ âm thầm tích tụ và bộc lộ vào thời điểm bất lợi nhất. Sự tiện lợi của hôm nay có thể trở thành gánh nặng của ngày mai nếu không có giới hạn và kỷ luật tài chính đi kèm.
Tăng trưởng dựa trên tín dụng không phải điều sai. Trong nhiều giai đoạn, nó còn là động lực quan trọng để kích cầu và thúc đẩy lưu thông hàng hóa. Tuy nhiên, nếu chạy theo doanh số mà xem nhẹ kiểm soát rủi ro và trách nhiệm xã hội, hệ quả có thể không chỉ dừng ở những khoản nợ cá nhân. Đó có thể là áp lực dài hạn đối với gia đình, cộng đồng và cả hệ thống tài chính.
Khi tín dụng trở thành cánh tay nối dài của bán lẻ, thị trường có thể phình to rất nhanh. Câu hỏi đặt ra không chỉ là tăng trưởng bao nhiêu phần trăm, mà là sự phình to ấy có bền vững hay chỉ đang ứng trước tương lai bằng những khoản nợ chưa đến hạn.
Quang Anh