Luật Kinh doanh bảo hiểm 2022 đã tạo động lực cho thị trường phát triển, song quá trình thực thi bộc lộ nhiều bất cập, đòi hỏi sửa đổi để phù hợp với chính sách, hoàn thiện hành lang pháp lý và thúc đẩy tăng trưởng bền vững cho ngành bảo hiểm.
Đã đảm bảo hài hòa và thận trọng
Luật Kinh doanh bảo hiểm số 08/2022/QH15, gọi tắt là Luật Kinh doanh bảo hiểm, được Quốc hội nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam khóa XV, kỳ họp thứ ba, thông qua ngày 16 tháng 6 năm 2022 và chính thức có hiệu lực từ ngày 1 tháng 1 năm 2023.
Đây là văn bản pháp lý quan trọng, mang tính chuyên ngành, góp phần hoàn thiện cơ sở pháp lý cho hoạt động kinh doanh bảo hiểm, đồng thời cụ thể hóa kịp thời các chủ trương, đường lối lớn của Đảng về phát triển lĩnh vực bảo hiểm gắn liền với mục tiêu phát triển kinh tế xã hội, phục vụ tiến trình công nghiệp hóa và hiện đại hóa đất nước.
Ngay sau khi luật được ban hành, Chính phủ và Bộ trưởng Bộ Tài chính đã kịp thời ban hành tám văn bản quy phạm pháp luật nhằm quy định chi tiết và hướng dẫn thi hành, tạo nên hệ thống pháp lý đồng bộ.
Nhờ vậy, khung pháp lý về kinh doanh bảo hiểm ngày càng trở nên đầy đủ, minh bạch và khả thi, vừa tạo điều kiện cho doanh nghiệp chủ động triển khai hoạt động kinh doanh, vừa bảo đảm yêu cầu quản lý và giám sát thận trọng của cơ quan nhà nước.
Sự hài hòa giữa yếu tố quản lý và tính chủ động đã giúp thị trường bảo hiểm Việt Nam phát triển ổn định hơn, đồng thời thúc đẩy môi trường cạnh tranh bình đẳng, lành mạnh giữa các doanh nghiệp.
Về tổng thể, Luật Kinh doanh bảo hiểm cùng với các văn bản hướng dẫn thi hành đã dần tiếp cận thông lệ và chuẩn mực quốc tế, đáp ứng yêu cầu của nền kinh tế thị trường hiện đại, qua đó góp phần quan trọng trong việc thực hiện thành công các cam kết hội nhập quốc tế trong lĩnh vực bảo hiểm và thị trường tài chính.
Việc hoàn thiện khung pháp lý trong thời gian qua cũng đã tạo động lực mạnh mẽ cho thị trường tài chính Việt Nam phát triển, mở rộng quy mô và tăng cường tính bền vững.
Mặc dù nền kinh tế trong giai đoạn vừa qua gặp nhiều khó khăn, nhưng sau khi Luật Kinh doanh bảo hiểm đi vào thực tiễn, hầu hết các chỉ tiêu quan trọng của ngành bảo hiểm vẫn duy trì được đà tăng trưởng tích cực.
Theo dự kiến, tổng tài sản của các doanh nghiệp bảo hiểm vào năm 2025 có thể đạt 1.067.825 tỷ đồng, tăng gần 30 phần trăm so với năm 2022. Trong đó, khối bảo hiểm phi nhân thọ đạt 149.268 tỷ đồng, còn khối bảo hiểm nhân thọ chiếm tới 918.557 tỷ đồng. Tốc độ tăng trưởng bình quân giai đoạn 2022 đến 2025 dự kiến đạt khoảng 9,75 phần trăm mỗi năm.
Không chỉ vậy, tổng số vốn đầu tư trở lại nền kinh tế từ các doanh nghiệp bảo hiểm được ước tính đạt 895.954 tỷ đồng vào năm 2025, tăng trên 31 phần trăm so với năm 2022. Riêng các doanh nghiệp bảo hiểm phi nhân thọ đóng góp hơn 82.600 tỷ đồng, trong khi doanh nghiệp bảo hiểm nhân thọ đầu tư trở lại hơn 813.000 tỷ đồng. Đây là nguồn lực tài chính lớn, hỗ trợ tích cực cho phát triển kinh tế quốc gia.
Bộ Tài chính cũng dự báo tổng doanh thu phí bảo hiểm năm 2025 đạt 239.636 tỷ đồng, tuy giảm nhẹ so với năm 2022 nhưng vẫn cho thấy sự ổn định trong bối cảnh nhiều biến động.
Đặc biệt, chi trả quyền lợi bảo hiểm có sự gia tăng mạnh mẽ, ước đạt 104.459 tỷ đồng, cao hơn hơn 55 phần trăm so với năm 2022. Điều này phản ánh sự gia tăng niềm tin của khách hàng vào doanh nghiệp bảo hiểm cũng như khả năng đáp ứng kịp thời các nghĩa vụ chi trả, giúp người dân và doanh nghiệp ổn định đời sống, duy trì sản xuất kinh doanh.
Trong quá trình thực thi bộc lộ nhiều bất cập, đòi hỏi sửa đổi để phù hợp với chính sách, hoàn thiện hành lang pháp lý và thúc đẩy tăng trưởng bền vững cho ngành bảo hiểm.
Hiện nay, các doanh nghiệp bảo hiểm đã xây dựng được mạng lưới phục vụ khách hàng rộng khắp cả nước với hơn một nghìn chi nhánh, văn phòng đại diện và gần một triệu đại lý, cung cấp ra thị trường hơn 2.100 sản phẩm bảo hiểm đa dạng.
Hoạt động của ngành bảo hiểm đã góp phần giải quyết việc làm cho khoảng một triệu lao động mỗi năm. Các khoản bồi thường lớn đều được chi trả đầy đủ và kịp thời, hỗ trợ người dân, doanh nghiệp vượt qua khó khăn, đồng thời góp phần thực hiện các chính sách an sinh xã hội và nhiều chương trình mục tiêu quan trọng của Chính phủ, trong đó có bảo hiểm nông nghiệp và bảo hiểm thủy sản.
Có thể khẳng định, việc ban hành và triển khai Luật Kinh doanh bảo hiểm cùng hệ thống văn bản hướng dẫn đã chứng minh được tính hài hòa và sự thận trọng trong quản lý, đồng thời mở ra hướng đi bền vững cho thị trường bảo hiểm Việt Nam trong giai đoạn hội nhập sâu rộng.
Tốc độ tăng trưởng đang có dấu hiệu chậm lại
Mặc dù đạt được nhiều kết quả tích cực, nhưng hệ thống pháp luật về kinh doanh bảo hiểm vẫn tồn tại những bất cập, chưa thật sự phù hợp với chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về tăng trưởng kinh tế.
Đặc biệt là định hướng phát triển khu vực kinh tế tư nhân, đồng thời cũng chưa đáp ứng đầy đủ yêu cầu thực tiễn về tính đồng bộ với các văn bản pháp luật liên quan khác.
Thị trường bảo hiểm Việt Nam đang bộc lộ dấu hiệu tăng trưởng chậm lại, khi các chỉ tiêu chủ yếu trong giai đoạn 2022-2025 chỉ duy trì quanh mức khoảng 10%.
Trong bối cảnh đó, cần thiết phải có chính sách nhằm gia tăng tính chủ động cho doanh nghiệp bảo hiểm trong việc thiết kế và xây dựng sản phẩm, qua đó đáp ứng tốt hơn nhu cầu ngày càng đa dạng của các tổ chức và cá nhân trong nhiều lĩnh vực kinh tế cũng như đời sống xã hội.
Việc đưa mô hình vốn dựa trên cơ sở rủi ro vào Luật Kinh doanh bảo hiểm năm 2022 được coi là bước tiến tiếp cận chuẩn mực quốc tế. Tuy nhiên, thực tế hiện nay Bộ Tài chính vẫn chưa có đủ nguồn lực tài chính cũng như đội ngũ nhân sự với kinh nghiệm và năng lực cần thiết để tiếp tục hoàn thiện và áp dụng đầy đủ mô hình này đối với thị trường bảo hiểm Việt Nam.
Bộ Tài chính hiện cũng đang triển khai xây dựng cơ sở dữ liệu thông tin phục vụ quản lý và giám sát thị trường, đồng thời thiết kế mô hình vốn dựa trên cơ sở rủi ro với kế hoạch áp dụng cho giai đoạn 2026-2030.
Trong khi đó, chế độ kế toán mà các doanh nghiệp bảo hiểm đang sử dụng chủ yếu vẫn ghi nhận theo giá trị ghi sổ, chưa thống nhất với cách ghi nhận theo giá trị thị trường như yêu cầu trong mô hình vốn dựa trên cơ sở rủi ro. Chính vì vậy, việc áp dụng mô hình này ngay từ năm 2028 sẽ gặp nhiều khó khăn về nguồn lực cũng như hạ tầng công nghệ thông tin.
Kinh nghiệm từ Hong Kong cho thấy, ngoài hơn 10 năm dành cho nghiên cứu và xây dựng, cơ quan quản lý nước này còn cho phép doanh nghiệp bảo hiểm có thêm ba năm thử nghiệm trước khi áp dụng chính thức để chuẩn bị nguồn lực và nâng cấp hệ thống công nghệ thông tin.
Đối chiếu với bối cảnh trong nước, có thể thấy một số quy định của Luật Kinh doanh bảo hiểm cũng đã trở nên thiếu đồng bộ do nhiều văn bản pháp luật liên quan như Luật Thanh tra hay Luật Xử lý vi phạm hành chính đã được sửa đổi, bổ sung trong thời gian gần đây.
Từ những căn cứ chính trị, pháp lý và thực tiễn nêu trên, Bộ Tài chính đã tiến hành rà soát, nghiên cứu các phương án cắt giảm, đơn giản hóa thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh, đồng thời tháo gỡ những khó khăn, vướng mắc đang tồn tại.
Trên cơ sở đó, Bộ đề xuất để trình Chính phủ và Quốc hội xây dựng Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Kinh doanh bảo hiểm trong năm 2025 theo quy trình rút gọn.
Quang Anh