Chợ đen vàng lấn át thị trường chính thống, rủi ro bủa vây nhà đầu tư

Khi các thương hiệu vàng lớn rơi vào tình trạng khan hàng, dòng người lập tức chuyển hướng sang thị trường chợ đen và các tiệm vàng tư nhân nhỏ lẻ, nơi tiềm ẩn vô số rủi ro như vàng giả, vàng kém chất lượng, bị lừa đảo, thao túng giá. Thị trường vàng vì thế đang bộc lộ hàng loạt bất cập đáng lo ngại.

Thị trường hỗn loạn

Dù giá vàng trong nước có thời điểm giảm nhẹ giữa tuần, cảnh tượng người dân chen chúc, xếp hàng dài trước các tiệm vàng vẫn diễn ra phổ biến tại nhiều thành phố lớn.

Tuy nhiên, như một “kịch bản quen thuộc”, các thương hiệu vàng lớn như SJC, DOJI, PNJ… tiếp tục thông báo hết vàng miếng, hết vàng nhẫn suốt nhiều tháng liên tiếp. Ngoài một vài điểm bán nhỏ giọt như Bảo Tín Minh Châu và một số thương hiệu tư nhân khác, hầu hết các hệ thống lớn đều rơi vào tình trạng “cửa hàng mở – hàng không có”.

Khan hiếm nguồn cung khiến người mua buộc phải chuyển hướng sang các tiệm vàng tư nhân ở tỉnh lẻ hoặc tìm đến thị trường chợ đen với tâm lý “có vàng là mua, không kịp sẽ mất cơ hội”.

Trên các nền tảng mạng xã hội, vô số hội nhóm mua bán vàng mọc lên chỉ trong thời gian ngắn, thu hút hàng chục nghìn thành viên trao đổi, giao dịch bất chấp rủi ro. Tại thời điểm sốt nóng nhất, vàng SJC trên chợ đen bị đẩy lên mức 190 triệu đồng/lượng, trong khi vàng Bảo Tín Minh Châu có lúc chạm mốc 165 triệu đồng/lượng. Không ít trường hợp người mua “dính bẫy” vàng giả, vàng nhái hoặc bị lừa đảo ngay trên các kênh giao dịch trực tuyến này.

Cùng lúc đó, tại các tiệm vàng tư nhân nhỏ lẻ, ít tên tuổi ở các tỉnh, lượng người tìm mua vàng cũng tăng vọt. Nhiều nơi bán hàng “đắt như tôm tươi”, đẩy chênh lệch giá mua – bán lên tới 5 đến 7 triệu đồng/lượng, cao gấp đôi so với mức thường thấy khoảng 2 đến 3 triệu đồng/lượng tại các thương hiệu lớn.

Lợi nhuận tăng bất thường khiến một số doanh nghiệp vàng ở địa phương thậm chí từ chối thanh toán qua chuyển khoản, chỉ nhận tiền mặt để “né” nghĩa vụ thuế, gây thất thu ngân sách và tạo ra môi trường kinh doanh thiếu minh bạch.

Theo giới chuyên gia, chuỗi bất cập này là hệ quả tất yếu của một thị trường bị nghẽn cung kéo dài. Hơn mười năm qua, Ngân hàng Nhà nước không cấp phép nhập khẩu vàng, trong khi tâm lý đầu cơ lan rộng, nỗi sợ “mất cơ hội” khiến người dân đổ xô tìm mọi cách nắm giữ vàng. Khi cầu vượt xa cung, thị trường tất yếu xuất hiện các kênh giao dịch phi chính thức – nơi giá cả bị thổi phồng và rủi ro lấn át sự an toàn.

Ông Huỳnh Trung Khánh, Phó Chủ tịch Hiệp hội Kinh doanh vàng Việt Nam (VGTA), nhận định chợ đen vàng nở rộ là hệ quả trực tiếp của mất cân bằng cung – cầu. Thị trường càng nóng, giao dịch ngầm càng nhộn nhịp, kéo giá vàng trong nước ngày càng xa rời giá vàng thế giới. Người mua vừa dễ bị thao túng giá, vừa có nguy cơ đối mặt với vàng kém chất lượng mà không được pháp luật bảo vệ khi xảy ra tranh chấp.

Hiện mức chênh lệch giữa giá vàng trong nước và giá vàng thế giới tại thị trường chợ đen vượt hơn 20 triệu đồng/lượng. Ngay cả giá niêm yết tại các hệ thống lớn cũng cao hơn giá thế giới khoảng 18 triệu đồng/lượng – mức chênh lệch thuộc hàng kỷ lục.

Trong báo cáo gửi Quốc hội, Thống đốc Ngân hàng Nhà nước thừa nhận thị trường vàng đang có dấu hiệu bị thao túng giá. Cơ quan này không loại trừ khả năng một số tổ chức và cá nhân đã lợi dụng biến động để đầu cơ, thổi giá, thu lợi bất chính, tạo thêm sức nóng cho một thị trường vốn dĩ đang bị đầu cơ tâm lý chi phối mạnh mẽ.

Thị trường vàng vì thế đang đứng trước vòng xoáy rủi ro: khan hiếm nguồn cung, tâm lý đầu cơ bùng phát, giao dịch ngầm hoành hành, chênh lệch giá leo thang và nguy cơ gian lận, lừa đảo ngày càng gia tăng. Nếu không có biện pháp quản lý kịp thời và minh bạch hóa dòng cung, thị trường vàng rất dễ trở thành “vùng xám” đầy bất ổn, gây hệ lụy lớn cho tâm lý xã hội và an ninh tài chính quốc gia.

Cần sớm xây dựng sàn vàng quốc gia

Theo các chuyên gia, dù Ngân hàng Nhà nước (NHNN) đã ban hành Thông tư hướng dẫn nhập khẩu vàng, nhưng trong kịch bản khả quan nhất, phải đến năm 2026 những lô vàng nhập khẩu đầu tiên mới có thể cập cảng. Điều này đồng nghĩa với việc thị trường sẽ tiếp tục rơi vào trạng thái khát cung thêm ít nhất hơn một năm nữa, và trong khoảng trống chính sách này, giao dịch chợ đen sẽ còn sôi động, thậm chí mở rộng hơn nữa về quy mô và mức độ rủi ro.

Thời gian qua, NHNN đã nghiên cứu nhiều giải pháp nhằm hạn chế tình trạng đầu cơ, tích trữ vàng, đồng thời khuyến khích nguồn lực xã hội chảy vào sản xuất – kinh doanh.

Tuy nhiên, nhiều đại biểu Quốc hội bày tỏ lo ngại rằng các biện pháp kiểm soát hiện nay chưa đủ sức “bắt mạch” thị trường. Phát biểu trong phiên thảo luận tổ về tình hình kinh tế - xã hội mới đây, nhiều ý kiến cho rằng chúng ta đang loay hoay quản lý một thị trường mà thực chất chưa có cơ chế vận hành chính thức mang tính minh bạch và tập trung.

Đại biểu Nguyễn Thị Phú Hà (Phú Thọ) đặt vấn đề: liệu có hợp lý hay không khi Việt Nam cố gắng hạn chế người dân tích trữ vàng, trong khi các nền kinh tế lớn như Trung Quốc, Ấn Độ, Mỹ và nhiều nước châu Âu đều tăng mạnh dự trữ kim loại quý này? Từ đầu năm đến nay, giá vàng thế giới đã tăng từ khoảng 3.000 USD/ounce lên trên 4.000 USD/ounce, tạo ra mức gia tăng tài sản đáng kể cho người nắm giữ vàng.

Trong khi đó, người dân trong nước chịu thiệt kép: khó tiếp cận vàng chính ngạch, phải mua với giá cao trên thị trường ngầm và đối mặt với nguy cơ mất trắng nếu gặp phải vàng giả.

Đại biểu cảnh báo rằng nếu tiếp tục duy trì cách tiếp cận “siết chặt” mà không tạo ra kênh giao dịch hợp pháp, thị trường chợ đen sẽ tiếp tục là nơi trú ẩn cho dòng tiền đầu cơ, gây bất ổn lớn. “Nếu chúng ta vẫn hạn chế thị trường vàng trong khi người dân mua chui, thì rủi ro không chỉ nằm ở tài sản cá nhân mà còn ở niềm tin vào chính sách”, bà Phú Hà nhấn mạnh.

Trong bối cảnh đó, các chuyên gia cho rằng việc nhập khẩu vàng vật chất là cần thiết, nhưng chỉ mang tính giải tỏa tạm thời. Một thị trường vàng bền vững chỉ có thể hình thành khi có khung giao dịch minh bạch, tập trung và gắn với cơ chế giám sát nhà nước. Vì vậy, đề xuất thành lập sàn giao dịch vàng quốc gia được xem là bước đi chiến lược, không chỉ giúp minh bạch hóa giá cả, hạn chế thao túng, mà còn góp phần kéo thị trường ra khỏi “bóng tối” của giao dịch ngầm.

Theo thông tin được công bố, NHNN đang xem xét thí điểm xây dựng sàn giao dịch vàng. Trong giai đoạn đầu, sàn sẽ vận hành theo mô hình giao dịch vàng vật chất để đảm bảo tính an toàn, sau đó sẽ phát triển các sản phẩm tài chính hiện đại như hợp đồng phái sinh vàng.

Tuy nhiên, theo ông Bùi Hoàng Hải, Phó Chủ tịch Ủy ban Chứng khoán Nhà nước, Việt Nam hoàn toàn có thể đi nhanh hơn bằng cách triển khai ngay các sản phẩm phái sinh vàng và chứng chỉ quỹ hoán đổi danh mục vàng (ETF vàng), bởi thị trường phái sinh trong nước đã hoạt động ổn định, có cơ chế thanh toán và ký quỹ rõ ràng. Điều này sẽ giúp giảm áp lực lên vàng vật chất, đồng thời mở ra một kênh đầu tư minh bạch, linh hoạt cho giới đầu tư trong nước.

Nhiều chuyên gia đồng tình rằng sàn vàng vật chất là nền tảng cần thiết, nhưng để giải bài toán cung – cầu dài hạn, cần nhanh chóng triển khai các sản phẩm tài chính gắn với vàng. Trên thực tế, phần đông nhà đầu tư, đặc biệt là giới trẻ không còn nhu cầu cất giữ vàng trong két sắt, mà muốn sở hữu chứng chỉ vàng để linh hoạt giao dịch, trao đổi, thậm chí quy đổi ra vàng vật chất khi cần.

Một sàn vàng quốc gia kết hợp với hệ sinh thái sản phẩm phái sinh, chứng chỉ ETF vàng không chỉ tạo ra sân chơi minh bạch cho nhà đầu tư, mà còn giúp Nhà nước kiểm soát dòng vốn, chống thao túng giá, giảm thiểu rủi ro gian lận và đảm bảo thị trường vàng hoạt động trong khuôn khổ quản lý chính thống. Đây chính là bước đi chiến lược cần thực hiện ngay từ bây giờ, thay vì tiếp tục ứng phó theo kiểu “giải khát từng đợt”.

Bình Minh