Do chưa có kinh nghiệm áp dụng thực tế và tính chất thận trọng, tạm thời, chống trục lợi chính sách nên nhiều chuyên gia cho rằng, Nghị định về cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu cần có quy định về thời gian áp dụng mức giá 0 đồng, ví dụ như giai đoạn ba năm 2024-2027.
Cần quy định thời gian áp dụng
Tại dự thảo Nghị định về cơ chế khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu đang được lấy ý kiến để hoàn thiện trình Chính phủ, Bộ Công Thương đề xuất loại hình này lắp tại nhà ở, cơ quan công sở để tự dùng và nối lưới sẽ không được bán hoặc bán với giá 0 đồng.
Đề xuất nêu trên nhận được sự quan tâm lớn của người dân, tổ chức đang có nhu cầu phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu. Theo dự thảo Nghị định do Bộ Công Thương xây dựng, loại hình điện mặt trời mái nhà nếu không nối lưới sẽ được phát triển không giới hạn. Tổ chức, cá nhân được khuyến khích lắp hệ thống lưu trữ để chủ động dùng trong sản xuất, kinh doanh. Trường hợp nguồn này đấu nối với lưới điện, người dân chọn phát điện dư thừa vào hệ thống sẽ được nhà nước ghi nhận sản lượng nhưng không thanh toán.
Các chuyên gia kinh tế nhìn nhận, trong bối cảnh áp lực thiếu nguồn, các nguồn điện lớn chưa được bổ sung thêm, nhu cầu tiêu thụ điện ngày càng tăng cao, vấn đề cơ chế khuyến khích điện mặt trời mái nhà cần được xem xét thấu đáo.
TS Ngô Đức Lâm, nguyên Phó Viện trưởng Viện Năng lượng, cho rằng đặc điểm của điện mặt trời là phát điện vào ban ngày và thay đổi bức xạ theo từng thời điểm, điều này dẫn đến việc thừa, thiếu điện trong quá trình sử dụng. Việc không thể bán điện dư thừa, hay theo đề xuất mới là chỉ ghi nhận sản lượng nhưng không thanh toán sẽ dẫn đến không hiệu quả khi đầu tư hệ thống năng lượng mặt trời. Với những bất cập đó, TS Ngô Đức Lâm cho rằng nếu mua với giá 0 đồng, khó có thể khuyến khích đầu tư. "Nếu sản lượng điện dư từ hệ thống điện mặt trời được bán lên lưới, sẽ có lợi cho nền kinh tế, có thể giúp giá điện bán lẻ rẻ hơn" - TS Ngô Đức Lâm phân tích.
Ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng. (Ảnh CT)
Trong khi đó, tại Hội thảo tham vấn kỹ thuật về Dự thảo Nghị định của Chính phủ quy định cơ chế, chính sách khuyến khích điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu do Bộ Công Thương tổ chức mới đây, ông Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng cho biết, khi chưa tính toán được toàn bộ lợi ích, chi phí và các hệ lụy của việc các hộ điện mặt trời tự sản tự tiêu bán điện vào lưới, EVN đồng tình với Bộ Công Thương về quy định “ghi nhận sản lượng điện với giá 0 đồng”. Quy định đó bao hàm: “Ghi nhận” nghĩa là giá trị tài sản xã hội đó được xác nhận là đóng góp (hoặc tác động bất lợi) đối với bên cung cấp điện, như vậy cần có những tính toán cụ thể về “lợi và hại” của sản lượng điện này.
Đơn cử, mặt lợi là giảm đầu tư nguồn mới, giảm được chi phí truyền tải phân phối, giảm phát thải khí nhà kính…. Mặt hại là phải tiết giảm hoặc ngừng các tổ máy phát điện có hiệu quả kinh tế, tăng chi phí điều độ, điều áp dưới tải,… do dư thừa nguồn vào thấp điểm trưa và không phát vào cao điểm chiều. Giá trị ghi nhận này, trước mắt, có thể được Chính phủ cho phép hạch toán vào chi phí đầu tư cung cấp điện cho vùng sâu, vùng xa, không được coi là lợi nhuận của bên cung cấp điện. Cần có những giải thích rõ ràng để tránh suy diễn, kích động đối với chính sách.
“Về “giá 0 đồng” là có tính chất thận trọng, tạm thời, chống trục lợi chính sách trong khi chưa có những kinh nghiệm thực tế áp dụng, vì vậy kiến nghị trong Nghị định cần có quy định về thời gian áp dụng mức giá 0 đồng này (ví dụ: Giai đoạn ba năm 2024-2027)”, ông Tuấn nhấn mạnh.
Ông Tuấn cho biết thêm, Bộ Công Thương nên tiếp tục cho nghiên cứu tính toán, đánh giá đầy đủ lợi ích, chi phí về kỹ thuật, tác động về pháp lý, kinh tế - xã hội để giai đoạn sau có quy định giá hợp lý. Khi đó, Nhà nước có thể quy định mức giá cao, thấp hoặc giá âm, tùy thời điểm, tùy khu vực địa lý.
Chuyên gia kinh tế, TS Nguyễn Minh Phong. (Ảnh: CT)
Trong khi đó, hoan nghênh tinh thần cầu thị, công khai và trách nhiệm giải trình, tôn trọng dư luận của Bộ Công Thương, chuyên gia kinh tế, TS. Nguyễn Minh Phong xác nhận những ưu điểm, sự đúng đắn của Dự thảo Nghị định tại 3 điểm: Thứ nhất, khuyến khích sản xuất điện mặt trời nói chung và điện tự sản tự tiêu nói riêng - đúng tinh thần của Quy hoạch điện VIII.
Thứ hai, tôn trọng các yếu tố kỹ thuật và yếu tố quản lý trong quản lý điện mặt trời có kết nối và hệ thống, để đảm bảo sự ổn định và an toàn.
Thứ ba, tăng cơ chế thị trường, tăng hài hòa lợi ích trong quản lý điện năng theo Quy hoạch điện VIII, tránh lợi ích nhóm, tránh hạn chế về năng lực cứng và mềm làm hạn chế năng lực điện tái tạo để đảm bảo đạt được mục tiêu net zero carbon mà Chính phủ đã cam kết tại COP 26.
Vì sao không cho phép mua bán điện mặt trời mái nhà?
Còn Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên cho rằng, các đối tượng lắp đặt điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu đang được đề xuất hưởng nhiều chính sách ưu tiên, như không cần tuân thủ các quy hoạch điện lực, đất đai, không cần có giấy phép hoạt động điện lực; được áp dụng cơ chế một cửa trong giải quyết thủ tục hành chính; được nối lưới hoặc không nối lưới điện quốc gia.
Do đó, Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên khẳng định không cần đề cập đến câu chuyện giá 0 đồng, mà “dứt khoát không có hoạt động mua bán điện mặt trời mái nhà” ở thời điểm này. Ngay từ tên gọi “điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu” đã xác định rõ mục đích của các dự án này là tự sử dụng, tự cung tự cấp cho nhu cầu của chính mình, giảm bớt mua điện từ hệ thống điện quốc gia, giảm áp lực cho hệ thống điện, chứ không nhằm phục vụ cho mục đích kinh doanh, mua bán điện. Đây là chủ trương nhất quán ngay từ đầu khi xây dựng Dự thảo Nghị định.
Bộ trưởng Bộ Công Thương cũng phân tích sẽ có nhiều vướng mắc xảy ra nếu cho phép phát triển điện mặt trời mái nhà với các chính sách, cơ chế khuyến khích như trên và có cho phép thực hiện mua bán điện.
Thứ nhất, việc này dẫn đến tình trạng phát triển một cách ồ ạt, khó kiểm soát công suất nguồn, đặc biệt là sẽ dẫn tới mất cân đối cơ cấu các nguồn điện, gây áp lực lên hệ thống truyền tải điện quốc gia, nhất là khi hệ thống phải tiếp nhận “thêm một lượng nguồn rất lớn chưa xác định được là bao nhiêu, phát triển ở nhà dân, trong công sở, trong các doanh nghiệp”. Lợi ích nhìn thấy nhưng rủi ro cũng rất lớn. Đồng thời, điều này vô hình chung tạo nên sự thiếu công bằng và xung đột lợi ích trong vận hành các nguồn điện, đặc biệt đối với các nguồn điện nền.
Thứ hai, việc cho phép mua bán điện đối với nguồn điện mặt trời mái nhà nếu vượt nhu cầu sử dụng có thể dẫn đến cổ súy cho việc trục lợi chính sách, khi các đối tượng này không phải tuân thủ các quy định của pháp luật mà lại được hưởng nhiều chính sách ưu tiên, không phải chịu các rủi ro như chủ đầu tư các dự án điện khác.
Thứ ba, việc này cũng làm nảy sinh những vấn đề mới trong quản lý, nhất là quản lý về xây dựng, môi trường, an toàn phòng chống cháy nổ,…
Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên. (Ảnh: CT)
Từ đó, Bộ trưởng Bộ Công Thương Nguyễn Hồng Diên một lần nữa khẳng định sự cần thiết phải ban hành cơ chế, chính sách khuyến khích phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản, tự tiêu, nhằm: (i) Khai thác và phát huy được tiềm năng tự nhiên của tài nguyên quốc gia, bổ sung nguồn điện đáp ứng nhu cầu phụ tải được dự báo tăng cao thời gian tới; (ii) Giảm áp lực đầu tư từ nhà nước, huy động và phát huy hiệu quả các nguồn lực xã hội cho đầu tư phát triển nguồn điện, góp phần giảm chi phí sản xuất và tiêu dùng của các đối tượng sử dụng điện; (iii) Hướng tới mục tiêu trung hòa carbon vào năm 2050.
Tuy nhiên, Bộ trưởng Nguyễn Hồng Diên chỉ ra, việc xây dựng, ban hành chính sách này vẫn còn nhiều vướng mắc, khó khăn, khi chưa có đủ các quy định pháp luật chuyên ngành liên quan. Dù vậy, Dự thảo Nghị định vẫn cần được khẩn trương hoàn thiện, trong đó đảm bảo 3 yếu tố là tính phổ quát, tính phù hợp và tính công bằng.
“Để các nguồn điện linh hoạt này được khai thác thì cũng phải quan tâm đến lợi ích của chủ đầu tư các nguồn điện khác và sự ổn định, an toàn, thông suốt của toàn hệ thống điện”, Bộ trưởng nhấn mạnh.
Bộ trưởng cũng nhất trí với ý kiến của các đại biểu là cần thống nhất tên gọi của Nghị định để qua đó xác định đối tượng áp dụng một cách xác đáng, với 3 nhóm cơ chế khuyến khích như Dự thảo Nghị định đã đề ra.
Đặc biệt, trong giai đoạn được áp dụng chính sách, cơ chế khuyến khích này, việc phát triển điện mặt trời mái nhà của nhà ở, cơ quan công sở nhằm khuyến khích “tự sản, tự tiêu”, do đó sẽ không có hoạt động mua bán. Và đi cùng với các cơ chế khuyến khích, cần quy định rõ quyền lợi, nghĩa vụ của đối tượng tham gia phát triển điện mặt trời mái nhà tự sản tự tiêu, liên quan đến giới hạn công suất, xử lý vấn đề môi trường, an toàn phòng cháy chữa cháy,… Mặt khác, cần có cơ chế, chính sách để khuyến khích phát triển hệ thống lưu trữ điện, phát triển lưới điện thông minh,…
Riêng đối với phát triển điện mặt trời mái nhà tại các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, Bộ Công Thương sẽ tiếp tục tiếp thu ý kiến của các đại biểu, nghiên cứu để xem xét, tham mưu Chính phủ có quy định phù hợp. Bộ cũng sẽ nghiên cứu để đề xuất các chính sách phù hợp về giá điện khi bắt đầu triển khai hoạt động mua bán điện mặt trời mái nhà.
Hồng Quang